53. Φιλοσοφία: Πώς γνωρίζουμε τον κόσμο; (B’)

53. Φιλοσοφία: Πώς γνωρίζουμε τον κόσμο; (B’)

- in Φιλοσοφία
6

Νικόδημος

1. Γνωρίζουμε αναμφίβολα τον συνειδησιακό μας κόσμο τον οποίο ονομάζουμε “υποκειμενικό” και με τον οποίο έχουμε άμεση επαφή. Γνωρίζουμε επίσης πως υπάρχει έξω, ή κάτω από αυτόν, κάτι που ονομάζουμε υλικός κόσμος ή αντικειμενικός. Αυτόν δεν τον γνωρίζουμε άμεσα όπως τον πρώτο, παρά μόνο μέσω των αναπαραστάσεων κι εντυπώσεων που οι αισθήσεις μας παράγουν στον νου μας. Έτσι δεν τον ξέρουμε καθαυτό (Ding an Sich) όπως είπε ο Ιμάνιουελ Καντ.

Πρέπει επίσης να σημειώσαμε το παράδοξο, ή την αντίφαση, στην επιστημονική εμπειρία που, ενώ θεωρητικά δέχεται την αδιαμφισβήτητη θέση του Καντ, εντούτοις νομίζει, ή τουλάχιστον η πλειονότητα των επιστημόνων νομίζει, πως κατέχει τη γνώση του αντικειμενικού κόσμου, ή πως με την τεχνολογική πρόοδο θα έχουμε κάποτε την ορθή γνώση του.

Πάντως, για την ώρα (2015-16) όλες οι θεωρίες προσκρούουν στον τοίχο των επισημάνσεων του Καντ: γνωρίζουμε μόνο τις αναπαραστάσεις στο πεδίο της επίγνωσής μας, δηλαδή αυτά που βλέπουμε στον νου μας.

Σήμερα θα εξετάσουμε ακόμα ένα πελώριο παράδοξο.

2. Πριν λίγες μέρες, μια γνωστή μου κοπέλα ζήτησε από το τηλέφωνο τη συμβουλή μου για ένα θέμα κι εγώ είπα μερικά πράγματα και η κοπέλα έδρασε μερικώς σύμφωνα με τα λόγια μου. Το συμβάν τελείωσε.

Σήμερα σκέφθηκα πως υπήρχε κάτι ακόμα που θα μπορούσα να πω. Όμως το περιστατικό πέρασε, το γεγονός έληξε. Δεν υπάρχει κανένας τρόπος να επιστρέψω σε κείνη την ώρα και να πω τα πρόσθετα λόγια, αλλάζοντας το περιστατικό. Χάθηκε!

Πού πήγε; Τι είναι αυτό το απρόσιτο παρελθόν και πού κατοικοεδρεύει;

Παρόμοια δυσκολία έχουμε με το μέλλον. Και αυτό είναι απρόσιτο εκτός από τη στιγμή που φανερώνεται και αμέσως μετά περνά στο παρελθόν και χάνεται.

Δεν μπορούμε να σκεφθούμε τον κόσμο, δεν εμπειρόμαστε τη ζωή, δίχως τον χρόνο. Όλα περνούν καθώς εμφανίζονται στιγμιαία από το απρόσιτο μέλλον κι εξαφανίζονται πάλι στο απρόσιτο παρελθόν.

Υπάρχει μόνο το παρόν.

Όμως και το παρόν έχει δυσκολίες. Είναι τόσο γλιστερό. Δεν είναι στάσιμος χρόνος αλλά μεταβαίνει ακατάπαυστα, ασυγκράτητα στο παρελθόν.

3. Κάθε κίνηση στον χώρο συνοδεύεται από την αίσθηση παροδικού χρόνου. Ακόμα και δίχως κίνηση στον χώρο υπάρχει κάποια αίσθηση κίνησης του χρόνου.

Αλλά βέβαια δεν υπάρχει κάτι που να προσδιορίζεται ως χρόνος, όπως οποιοδήποτε πράγμα, όπως ο αέρας, η φωτιά, το νερό, όπως ο νους ή το συναίσθημα.

Δεν υπάρχει “χρόνος” κι ας λέμε πως τρέχει, φεύγει, πιέζει και παρόμοια.

Από μια άποψη εμείς δημιουργούμε τον ανύπαρκτο χρόνο. Η πραγματικότητα του σύνολου κόσμου είναι συνεχόμενη και σταθερή. Την διαιρούμε σε ξεχωριστές στιγμές για να την αντιληφθούμε: την αναπαριστούμε στον εαυτό μας ως μια άπειρη σειρά ξεχωριστών στιγμών δίχως γνωστή αρχή από τις οποίες για μας υπάρχει μόνο μια – το παρόν! Μα επειδή πολλά πράγματα (βουνά, δέντρα, θάλασσες, λιμάνια, σπίτια, ακόμα και πρόσωπα κλπ) δεν φαίνονται να αλλάζουν αισθητά με την πάροδο των στιγμών, νομίζουμε πως ο κόσμος μένει αμετάβλητος.

Αντιλαμβανόμαστε την πραγματικότητα σαν μέσα από μια σχισμή – το παρόν.

Εκείνο που είδαμε μα τώρα πέρασε ανεπιστρεπτί το λέμε παρελθόν. Εκείνο που δεν βλέπουμε μα περιμένουμε να δούμε, το λέμε μέλλον.

Έτσι η αίσθηση παροδικού χρόνου συνδέεται άρρηκτα και με την ιδέα της αιτιότητας και της λειτουργικής αλληλεξάρτησης ή διαδοχής γεγονότων καθώς ένα φαινόμενο μας φαίνεται να είναι αποτέλεσμα ή συνέπεια άλλου ή άλλων και με τη σειρά του γίνεται αιτία για άλλο ή άλλα, όπως εμείς αντιλαμβανόμαστε τα πράγματα μέσα από τη σχισμή μας του παρόντος.

Εδώ βρίσκεται το πελώριο παράδοξο.

4. Η άνοιξη πέρασε με τον οργασμό βλάστησης, λουλουδιών και νέων φρούτων. Δεν υπάρχει πια!

Τώρα είμαστε στον Ιούνιο ή Αύγουστο, στα χρυσάφια του καλοκαιριού.

Ο χειμώνας δεν ήρθε ακόμα. Δεν υπάρχει, μα είμαστε βέβαιοι πως θα υπάρξει.

Μα πώς θα υπάρξει κάτι που δεν υπάρχει; Και πώς έχει πάψει να υπάρχει κάτι που, όπως η περασμένη άνοιξη, υπήρξε τόσο έντονα και αναμφισβήτητα;

Αν το παρελθόν δεν υπάρχει και το μέλλον δεν υπάρχει, τότε τι υπάρχει;

Υπάρχει, λέμε, το παρόν. Μα αυτό έρχεται σε ύπαρξη στην αντίληψή μας, στην αισθητήρια εμπειρία μας, από κάτι που δεν υπήρχε νωρίτερα.

Αντιλαμβανόμαστε την πραγματικότητα σαν μέσα από μια σχισμή – το παρόν.

Εκείνο που είδαμε μα τώρα πέρασε ανεπιστρεπτί το λέμε παρελθόν. Εκείνο που δεν βλέπουμε μα περιμένουμε να δούμε, το λέμε μέλλον.

Μα και το παρόν γλιστρά και χάνεται μόλις εμφανισθεί, προτού μπορέσουμε να το γευθούμε, χωρίς να μπορούμε να το συγκρατήσουμε – παρά μόνο ως ανάμνηση που θα ξεθωριάσει. Μήτε το παρόν υπάρχει, αν το εξετάσουμε αυστηρά: δεν έχει μέγεθος, διάρκεια!

Εκείνο που πράγματι συλλαμβάνουμε, ή αντιλαμβανόμαστε και κρατούμε στον νου, πάντα είναι το παρελθόν – που όμως έχει πάψει να υπάρχει!

Τέτοια είναι η κοινή συνηθισμένη θεώρησή μας, η προσέγγισή μας του κόσμου. Κι εδώ πρέπει να παραδεχθούμε πως ο κόσμος δεν υπάρχει. Ή υπάρχει σε μια φαντασμαγορία ψευδαπατών που αστράφτουν στιγμιαία στην αντίληψή μας κι εξαφανίζονται.

Και αυτό δεν είναι απλώς παράδοξο, μα ο έσχατος παραλογισμός.

Πώς ξεφεύγουμε από αυτόν τον φαντασμαγορικό εφιάλτη;

Δείτε όλες τις δημοσιεύσεις της σειράς “Φιλοσοφία

6 Comments

  1. Έτσι έχουν τα πράγματα

    Κοσμολογία της Μνήμης και του Χρόνου. (Σημείωση μου στο Facebook στις 26 Αυγούστου 2016)

    Όπως αντιλαμβάνομαι εγώ την "πραγματικότητα".
    Ο ουρανός είναι ολόκληρος ένα μουσείο. Ότι βλέπουμε, ότι αντιλαμβανόμαστε σε αυτόν είναι ήδη παρελθόν. Ο Ήλιος φαίνεται εκεί που ήταν πριν 8 λεπτά, το φεγγάρι πριν ένα λεπτό και κάτι, κάποια άλλα ουράνια σώματα εκατομμύρια χρόνια πριν.
    Ακριβώς έτσι είναι παρελθόν ότι αντικρίζουμε και ότι αισθανόμαστε. Για να δούμε τον τοίχο απέναντι μας θα πρέπει οι πληροφορίες φωτός που τον περιγράφουν να ταξιδέψουν το μεσοδιάστημα μεταξύ αυτού και του αμφιβληστροειδή μας, θα πρέπει μετά να μετατραπούν σε ηλεκτρικές ωθήσεις-σήματα που μέσω του οπτικού νεύρου να ταξιδέψουν στα οπτικά κέντρα επεξεργασίας του εγκεφάλου μας, μετά η πληροφορία θα πρέπει να αποκτήσει νόημα και περιγραφή, θα πρέπει δηλαδή αυτό που έγινε αντιληπτό να εννοηθεί. Όλα αυτά τα στάδια και οι διαδικασίες θέλουν τον χρόνο τους, απειροελάχιστο κατά την κρίση μας ίσως(για την αίσθηση που έχουμε για τον χρόνο). Το αυτό ισχύει και για όλα τα ερεθίσματα που μπορούμε να λαμβάνουμε, για ότι αντιλαμβανόμαστε, ότι αισθανόμαστε. Ακόμα και η ίδια η νόηση θέλει τον χρόνο της, και καθώς οι λέξεις μπαίνουν στην σειρά (συντάσσονται) γίνονται ήδη παρελθόν.
    Για τον λόγο αυτό και κατά την γνώμη μου ζούμε σε έναν μνημονικό κόσμο (σε ένα μνημονικό matrix) όπου τα πάντα έχουν ήδη περάσει. Το παρόν, το τώρα είναι μια ψευδαίσθηση. Μπορεί ένα κλικ πριν αλλά είναι ήδη παρελθόν. Θα μπορούσαμε ενδεχομένως να υπολογίσουμε με σχετική ακρίβεια το πότε υπήρξε το πραγματικό παρόν, το τώρα, υπολογίζοντας τους ενδιάμεσους χρόνους αντίστροφά. Πόσο απέχει η ψευδαίσθηση του παρόντος από το πραγματικό παρόν;(από την δημιουργία του παρόντος) Η ψευδαίσθηση του δικού μας παρόντος είναι μια σύνθεση από γεγονότα με διαφορετικές χρονιές αφετηρίες. Ουσιαστικά η αίσθηση του ενιαίου χρόνου είναι ψεύτικη. Το “παρόν” μας είναι μια σούπα από χρονικές στιγμές που τρέχουν ανεξάρτητα η μια από την άλλη, και το παρόν του κάθε ενός είναι διαφορετικό από αυτό του άλλου.
    Κατά τη γνώμη μου όλα τα συναπαρτίσματα του κόσμου ετούτου, τα στοιχειώδη σωματίδια, οι δυνάμεις κλπ είναι κατά μία έννοια μνημίδια, κομμάτια μνήμης, καθώς η πληροφορία που μας τα κάνει αντιληπτά καθώς και η διεργασία της αντίληψης τους τα καθιστά ήδη παρελθόν. Η αντίληψή μου για την πραγματικότητα θέλει να διαφοροποιηθεί σε σχέση με την κρατούσα επιστημονική θέση. Θα θέσω απλά την άποψή μου χωρίς να ισχυρίζομαι ότι μπορώ να την τεκμηριώσω. Απλά τι μου λέει η λογική μου. Θεωρώ ότι όλα όσα πιο πάνω χαρακτήρισα κατά μία έννοια μνημίδια, είναι ταυτοχρόνως ροές οι οποίες είναι ομοούσιες και ταυτόσημες με τον χρόνο, και η κάθε μια δημιουργεί τον δικόν της χρόνο. Θεωρώ ότι ο χώρος είναι απλά ένας καμβάς όπου ο χρόνος(ή οι χρόνοι αν προτιμάτε) τον γεμίζει με τις ροές του. Τα πάντα είναι η κίνηση και η μεταβολή (τα πάντα ρει), τα πάντα είναι χρόνος, και ο χρόνος είναι η ουσία της πραγματικότητας.
    Κατά τη γνώμη μου ο χρόνος σε κάθε περίπτωση είναι συνεχείς και άτμητος, ο χρόνος δεν μπορεί να έχει καρέ καθώς τα μεσοδιαστήματα στα καρέ προϋποθέτουν το τίποτα, και όπως από το τίποτα δεν μπορείς να πάρεις τίποτα έτσι και από το κάτι δεν μπορείς να πάρεις επίσης το τίποτα, από το κάτι θα πάρει πάντα κάτι.
    Κατ' εμέ η δημιουργία συντελείται αενάως σε μια αδιόρατη κόψη του χρόνου, στο παρόν που γίνεται αυτοστιγμείς παρελθόν. Είναι μια πραγματικότητα όπου χτίζεται κατακρημνιζόμενη.
    Ευθύμιος Βαγγέλης. minios67@gmail.com

    1. Νικόδημος

      Σας ευχαριστώ για το σχόλιο.

      Ναι, το ότι ζούμε στο παρελθόν αναφέρεται στο κείμενο. Μα υπάρχουν άλλες παράμετροι τις οποίες αγνοείτε, παρότι έχετε αμυδρή επίγνωση, αφού τις αναφέρετε.

      Από πού έρχονται οι ροές;… Τι είναι αυτό που κινείται;… Και τι προκαλεί την κίνηση;…

      Πώς κατακρημνίζεται η πραγματικότητα; Και τι είναι αυτή;…

      Δηλαδή οι λέξεις που έρχονται στη συνέχεια και το όλο κείμενο παύουν να υπάρχουν (κατακρημνίζονται) μόλις διαβαστούν; Ή μήπως η δική σας μόνο αντίληψή τους παύει;

      Αν συνεχίσετε, να είστε πιο συγκεκριμένος, παρακαλώ.

    2. καλησπερα.Μα γιατι πρεπει να παραδεχτουμε πως ο κοσμος δεν υπαρχει?Μα το παρελθον υπαρχει αγαπητε.και υπαρχει γιατι εχει καταφερει να μας αλοιωσει!το παρελθον ως μερος του χρονου εχει καταγραψει πανω μας μια αλοιωση!Αυτη ειναι και η αποδειξη υπαρξης του!Το ιδιο ειναι το παρον και το μελλον .τα παντα ρει .Η ζωη φθειρεται!Εχει ξεκινησει απο ενα σημειο το οποιο ηταν ενεργειακα Αναλοιωτο και αιωνιο και οδευει προς την απολυτη φθορα με ταχυτητα που δεν ελεγχεται απο καποιους σαν κι εμας .Αυτη η φθορα του κοσμου ειναι πραγματικη αλλα μακρια απο την Αιωνιοτητα της αφθαρσιας και της αγιοτητας του Θεου Δημιουργου!Ειναι η φθορα ως αποτελεσμα αποστασιας .η οποια φθορα γεννησε τον χρονο και την διαφορα δυναμικου λογω Αρνητικης εντροπιας του συστηματος και με την σειρα της γεννησε τον Ερωτα και την φαντασια.Ολα τα προιοντα της φθορας αποτελουν φθοροποιο κατασταση και στην πνευματικη υποσταση του ανθρωπου δηλ την ψυχη του.Γιαυτο και ο Θεος επεμβηκε στον κοσμο της φθορας να σωσει τις ψυχες των ανθρωπων.το πηγα μακρια αλλα αυτη ειναι η αληθεια!

    3. Νικόδημος

      Ευχαριστώ για το σχόλιο. Ξεφεύγει από το θέμα και τις παραμέτρους του. Νομίζω πως οι απαντήσεις μου στα δυο προηγούμενα σχόλια καλύπτουν και σας.

  2. ΛΕΩΝΙΔΑΣ ΠΑΠΑΝΤΩΝΙΟΥ

    Άς μού επιτραπή νά διαφωνήσω ως πρός τό παρελθόν: τό παρελθόν υπάρχει, απλά, δέν είναι στό προσκήνιο. Τό ότι πέρασε δέν σημαίνει ότι σταμάτησε καί νά υπάρχη. Υπάρχει στή σκέψη μας, ( κατά παραλλαγή τού <>, έτσι καί τό παρελθόν, εφ΄όσον τό σκεπτόμαστε, υπάρχει) αλλά ακόμα κι εκεί νά μήν υπήρχε, υπάρχει ως έννοια. Κάποτε πέρασε από μπροστά μας καί άφησε τή σφραγίδα του.

    1. Νικόδημος

      Συμφωνώ, μα πού ακριβώς υπάρχει το παρελθόν; Πού είναι αυτό το μη-προσκήνιο; Αυτό είναι το μυστήριο ή παράδοξο που δεν αντιμετωπίζουμε.

      Το ότι υπάρχει ως έννοια στη σκέψη μας είναι άσχετο με το θέμα της εμπειρίας του ως ένα γρήγορο παρόν, που φαίνεται να έρχεται από κάποιο μέλλον το οποίο βρίσκεται κάπου, μα πάλι δεν ξέρουμε πού.

Leave a Reply

Your email address will not be published.

You may also like

Ευφυΐα και Κλασική Μουσική

Χρήστος Ξενάκης Το 2011 δημοσιεύτηκε το άρθρο «Γιατί