παρανόηση (ή παραπλάνηση) είναι η δύναμη επικάλυψης του αληθινού.
Έχουμε κοιτάξει αυτό το θέμα σε προηγούμενα άρθρα (π.χ. Φιλ995: Ο μάγος māyā-vin), μα μου φαίνεται καλή ιδέα να προσθέσω ένα σημείωμα με διατυπώσεις παρμένες από το βιβλιαράκι του Y. Keshava Menon The Mind of Adi Shankaracharya (1976, 1989).
Η μάγια ξεπερνά τη δύναμη της λογικής (ή του ορθολογισμού). Λέγεται να μην είναι πραγματική ή μη-πραγματική, ούτε θετική ούτε αρνητική – ανεξήγητη, απροσδιόριστη, ανεξιχνίαστη. Στη μεσαιωνική Δύση αυτή η μεταφυσική δύναμη δημιουργίας, μαγείας και πλάνης, ονομάστηκε mysterium magnum. Είναι η ψευδαίσθηση στην αντίληψη ενός φιδιού εκεί που υπάρχει ένα κομμάτι σκοινί. Μα ακόμα βαθύτερη πλάνη όπου ο κοινός κατώτερος νους (ή μυαλό) αντιλαμβάνεται ιδιότητες σε ένα αντικείμενο ενώ αυτές είναι δικές του κατασκευές – όπως ο τρισδιάστατος κόσμος γύρω του ή η γλυκύτητα στη ζάχαρη. Ενδελεχής επιστημονική έρευνα έχει δείξει πως αυτές οι ιδιότητες δεν είναι εγγενείς στα αντικείμενα: είναι ανταποκρίσεις του μυαλού. Από την άλλη, όμως, η απουσία αυτών των ιδιοτήτων δεν σημαίνει πως τα σχετιζόμενα αντικείμενα ή κάποια ουσία στη θέση τους δεν υπάρχει.
Το φίδι, για να μείνουμε με κάτι ευκολονόητο, υπάρχει στον νου μας, μα δεν υπάρχει εκεί που νομίζουμε πως το βλέπουμε. Από την άλλη, εκεί που νομίζουμε πως είναι το φίδι, υπάρχει κάτι άλλο, για την ώρα άγνωστο. Έτσι το φίδι και υπάρχει και δεν υπάρχει.
Η αντίληψή μας όσο και τα αντικείμενα δεν είναι απόλυτα πραγματικά καθαυτά, μα έχουν μια σχετική πραγματικότητα. Η μάγια λοιπόν, αυτή η μαγεία, είναι μια αναντίρρητη ενέργεια στη δημιουργία στην εξύφανσή της και στην επικάλυψή της! Η λαθεμένη αντίληψή μας είναι μια παρανόηση avidyā που συνήθως λέγεται “άγνοια”!
Η μάγια είναι σχεδόν ίδια με την παρανόηση. Και οι δυο όροι υποδείχνουν “πλάνη”. Μερικοί θεωρούν πως και οι δυο είναι συνώνυμοι. Άλλοι θεωρούν πως η μάγια είναι η δύναμη προβολής του Δημιουργού – ο οποίος είναι μια προβολή-εκδήλωση του Μπράχμαν – ενώ η παρανόηση avidyā ανήκει στην εμπειρία ή αντιληπτικότητα του ανθρώπινου νου. Η μάγια είναι η δύναμη δημιουργίας, εμφάνισης του θεάματος, ενώ παρανόηση (ή παραπλάνηση) είναι η δύναμη επικάλυψης του αληθινού.
Αλλά μήπως, τελικά, και οι δυο δυνάμεις είναι στον ψυχισμό του ανθρώπου; Μήπως η προβολή είναι κι επικάλυψη του πραγματικού;
Ο ίδιος ο Ādiśankara δεν δίνει απάντηση, αφήνοντας τον αναζητητή να ανακαλύψει, μέσω πνευματικής ανάπτυξης ή φώτισης, τι κρύβει το mysterium magnum!
