Πώς λειτουργεί η μαγεία, η ψευδαίσθηση, η πλάνη, η ψευδαπάτη;
1. Η ιδέα πως η māyā είναι θεϊκή δημιουργική δύναμη, που όμως δημιουργεί απατηλό/πλανερό θέαμα, πάει πίσω στον ύμνο του Ṛgveda 6. 47.18. Η στροφή ολόκληρη βρίσκεται στην Bṛhadāraṇyaka Ουπ.2.5.19.
“Μορφή μετά από μορφή πήρε πολλές μορφές έτσι που να γίνει γνωστή η δική του [φυσική μορφή]. Έτσι ο Ίντρα παρουσιάζεται ποικιλόμορφος χάρη στις μαγικές δυνάμεις του (māyā-) έχοντας ζευγμένα μαζί του [ως] άλογα hari εκατοντάδες [εκδηλώσεις].”
Θα μπορούσε να είναι οποιοσδήποτε θεός από το πάνθεο τουṚgveda. Μα ο Ίντρα (= ελλ. άνδρα-) είναι ο αγαπημένος δημοφιλής θεός της αστραπής και της νίκης. Αυτός επίσης ενσωματώνει άλλους θεούς και σε έναν ύμνο όλους τους θεούς.
Ο Śaṅkara σχολιάζει: “Ο γιος έχει την μορφή του πατέρα ή μοιάζει στους γονείς του… Έτσι ο Κύριος εκδηλώνοντας ονόματα και μορφές μετατρέπει αναλόγως τη δύναμή του σε κάθε μορφή… Αν ονομασίες και μορφές δεν εκδηλώνονταν, δεν θα γινόταν γνωστή η υπερβατική φύση του Εαυτού που είναι αγνή νοημοσύνη/συνειδησία. Μέσω των māyā μαγικών δυνάμεων του, ή [προσθέτει] των ποικίλων γνώσεων του, που λειτουργούν ως ονομασίες και μορφές προκαλεί ταυτίσεις λόγω παρανόησης, ενώ ο ίδιος παραμένει αγνή νοημοσύνη/συνειδησία (prajñāna–ghana)!
Παρότι, λοιπόν, οι αισθήσεις δείχνουν αυτήν την πολλαπλότητά ονομάτων, σχημάτων και δρώμενων, και αφού οι άνθρωποι πρώτιστα και άλλα πλάσματα έχουν νοημοσύνη, όλα κατάγονται από μια Ενότητα, μια Πρωτουσία, Πρωταρχή και Πρωταιτία που έχει νοημοσύνη.
2. Ο Gaudapāda που φέρεται να είναι δάσκαλος του Govinda, δασκάλου του Σάνκαρα (αν και θα μπορούσε να είναι παλαιότερος), στα σχόλια του (kārika) στη Māṇdūkya Ουπ.3.10 αναφέρει κι αυτός τη māyā ως δύναμη του Εαυτού ātman να δημιουργεί φαινόμενα που γίνονται και διαλύονται όπως τα όνειρα (svapna-vat).
Στο kārikā- 3.9 ο Σάνκαρα παρομοιάζει τον Εαυτό [ενσωματωμένο] με τον χώρο/αιθέρα σε ένα βάζο, που όταν αυτό σπάσει, διαλυθεί, ο αιθέρας/χώρος σμίγει με τον συμπαντικό αιθέρα/χώρο: εκεί που βρίσκεται με τη διάλυση των υπερεπιβολών (σώμα κλπ.) στον θάνατο ο Εαυτός σμίγει με το Μπράχμαν, τον Εαυτό του Σύμπαντος. Αυτή είναι η μόνη πραγματικότητα ενώ όλα τα άλλα (σχολιάζει στο 3.10) είναι προϊόντα της Μάγια που είναι και άγνοια/παρανόηση και αυτά όλα, τα άλλα, σαν όνειρα μη-πραγματικά, εξαφανίζονται.
Όμοιο σχόλιο κάνει και στο 3. 23: “Οι Γραφές (ṡruti) μιλούν για εκείνο που είναι πραγματικό κι εκείνο που είναι προϊόν της Μάγια, ή ενός μάγου. Σημασία έχει το πραγματικό!”
Να ο μάγος και το σαν όνειρο πλανερό θέαμα που παράγει. Μα είσαι κι εσύ, ο θεατής (ή ακροατής). Πώς λειτουργεί η μαγεία, η ψευδαίσθηση, η πλάνη, η ψευδαπάτη;
Ο Σάνκαρα δεν δίνει απάντηση. Διότι θέλει εμείς να βρούμε την αληθινή απάντηση αποτινάζοντας τελικά τις προσθήκες, ταυτίσεις, υπερεπιβολές κι έτσι συνειδητοποιώντας τον αληθινό Εαυτό, οπότε δεν υπάρχουν πια αμφιβολίες και ερωτήσεις!
3. Στη Bhagavad Gītā 7.13-14 Ο Σάνκαρα σχολιάζει επίσης τη Μάγια μα δίχως αναφορά στην παρομοίωση με μάγο. Εξαιτίας της δράσης κι επίδρασης στον νου μας των τριών γκούνα [της Φύσης prakṛti) δεν αναγνωρίζουμε την αμετάβλητη (avyaya) παρουσία του Kυρίου: όλος ο κόσμος βρίσκεται σε πλάνη λόγω προσκόλλησης, απέχθειας, παραζάλης και άλλων διαθέσεων που αλλάζουν και διαδέχονται η μια την άλλη. Έτσι παραζαλισμένοι, συγχυσμένοι, δεν έχουν την δύναμη διάκρισης και λογικής (a-viveka).
Είναι όντως θεϊκή αυτή η Μάγια που συνίσταται στην ενέργεια των τριών γκούνα [σάττβα = φως, χαρά˙ ράτζας = κίνηση, εμπλοκή˙ τάμας = αδράνεια, σκοτάδι] και δύσκολη να ξεπεραστεί. Την υπερβαίνουν όσοι αρνούνται εσωτερικά, ολοκληρωτικά, την εμπλοκή με τα εγκόσμια κι ενώνονται με τον Κύριο, τον χειριστή της Μάγια.
Στο εδάφιο 18.61 ο Κύριος βρίσκεται στον εσώτερο χώρο της καρδιάς μα η Μάγια κάνει όλα τα πλάσματα να περιστρέφονται σαν να βρίσκονται κολλημένα πάνω σε τροχό [τον τροχό της επανενσωμάτωσης saṃsāra].
Και στο χωρίο 4.6 ο φιλόσοφος σχολιάζει επεξηγητικά τα σχόλια του Θεανθρώπου Śrī kṛṣṇa: “Παρότι δεν γεννιέμαι, όντας αμετάβλητο oν (avyaya-ātmā), δίχως ποτέ να μειώνεται η δύναμη και η γνώση μου, Κύριος των πλασμάτων όλων από τον Δημιουργό Brahmā ως το γρασίδι… μοιάζω να γεννιέμαι χρησιμοποιώντας τη māyā στη Φύση μου, τη δύναμη μεταμόρφωσης απατηλής, σαν να έχω σώμα.”
4. Πολλοί θέλουν τη Μάγια να ανήκει στον Κύριο και την avidyā στον άνθρωπο. Μα όπως ανέφερα στο §2, ο Σάνκαρα δεν δίνει απάντηση.
Ο ίδιος χρησιμοποιεί το παράδειγμα του μάγου māyāvīn για να διδάξει, για να εξηγήσει πιο καθαρά την διαφορά και σχέση μεταξύ ενιαίου Μπράχμαν(ή Εαυτού) που είναι η αμετάβλητη πραγματικότητα και του γνωστού μας κόσμου της πολλαπλότητας όπου όλα αλλάζουν ακατάπαυστα.
Η Aitareya Ουπ.1.1.2 περιγράφει σύντομα τη δημιουργία (sṛj- εκπόρευση) των κόσμων που οραματίζεται (ikṣ) ο ātman Εαυτός: είναι ο κόσμος ambhas, αιτιακός και αόρατος, δυναμικού και γονιμότητας˙ marīcī, o μεσόχωρος γεμάτος ηλιόφως και στον ψυχισμό φωτεινός νους˙ τρίτος ο κόσμος της ύλης mara (= θάνατος), η γη – και τα νερά āpaḥ από κάτω. Δεν θα εξετάσω τις διάφορες απόψεις για τους κόσμους.
Ο Σάνκαρα αναφέρει στην αρχή των σχολίων του τον αρχιτέκτονα που φτιάχνει με σχέδιο και υλικά ένα παλάτι. Μα αναγνωρίζοντας τη δυσκολία πως στην απαρχή της δημιουργίας υπάρχει μόνο ο Ένας Εαυτός δίχως τίποτε άλλο κι έτσι δεν υπάρχουν υλικά, καταφεύγει στην παρομοίωση με τον μάγο:
“Ονομασία και μορφή που μένουν ανεκδήλωτες στην Πρωτουσία του Εαυτού (…) μπορούν να γίνουν η υλική αιτία του εκδηλωμένου σύμπαντος – όπως το νερό του αφρού. Ή, όπως ένας μάγος με νοημοσύνη (vijñāna: πρακτική, λογική νόηση) μα δίχως υλικά μεταμορφώνει τον εαυτό του σε διαφορετικό πρόσωπο που είναι σαν να αναρριχάται [πάνω σε σκοινί] στον χώρο, έτσι ο παντογνώστης Θεός που είναι και παντοδύναμος, όντας πανίσχυρος (mahāmāyaḥ) με τη Μάγια του, μετατρέπει τον εαυτό του σε άλλον, στην μορφή του [γνωστού] μας κόσμου.” (Εννοείται πως όπως η παράσταση του μάγου είναι πλάνη έτσι και η μεταμόρφωση του Εαυτού σε κόσμο είναι πλάνη!)
5. Στην εισαγωγή του στην ίδια Ουπανισάδα ο Σάνκαρα λέει: “Αυτό [το κείμενο] όλο είναι arthavāda, δευτερεύον με σκοπό να διδάξει την Αυτογνωσία… Ο Παντοδύναμος, ο μεγάλος μάγος αποκύησε όλο το Σύμπαν για να κάνει τη συνειδητοποίηση της γνώσης πιο εύκολη/ευχάριστη, όπως η ανάπτυξη διηγήσεων στον κόσμο της καθημερινότητας.”
