Ο σοσιαλισμός βασίζεται στην αρχή της ισονομίας, κοινωνικής δικαιοσύνης και συλλογικής κατοχής κι εξουσίας.
1. Ο όρος “σοσιαλισμός” χρησιμοποιείται με πολλές έννοιες κι έτσι, όπως σε πολλές άλλες περιπτώσεις (δικαιοσύνη, ισότητα), προκαλεί κομφούζιο. Ας κοιτάξουμε αναλυτικά και όσο γίνεται πιο ξεκάθαρα τις διαφορετικές έννοιες του όρου και τα διαφορετικά συστήματα/καθεστώτα σοσιαλισμού.
Ο σοσιαλισμός που πρέσβευε ο Καρλ Μαρξ είναι το προαύλιο του κομμουνισμού (άλλος δύσκολος όρος), που έχει μια αταξική κοινωνία δίχως ιδιωτική περιουσία. Είναι εντελώς ανεφάρμοστο σύστημα που θέλει κοινωνική κατοχή και δημοκρατικό έλεγχο (δηλ. οι εργαζόμενοι να εξουσιάζουν και να ελέγχουν) στα μέσα παραγωγής και διανομής (ή ανταλλαγής) αγαθών. Όπου έγινε προσπάθεια εφαρμογής του καθεστώτος, αυτό μετατράπηκε ή στη γνωστή μας σοσιαλδημοκρατία που βλέπουμε στην πολιτισμένη Δύση (μα όχι πλέον στις ΗΠΑ, Σεπτ.2025) ή σε απολυταρχικές δικτατορίες όπως η Βενεζουέλα, Βόρειος Κορέα και παρόμοιες χώρες. Ο εγωισμός με την άγνοια, την αλαζονεία και την απληστία του δεν επιτρέπει ούτε για λίγο διάστημα την επικράτηση δικαιοσύνης, ισονομίας και δημοκρατικής νοοτροπίας. Κάποιοι ολιγάρχες στηρίζουν κάποιον ηγέτη που συντομότατα γίνεται δικτάτορας.
2. Ο Βλαντιμίρ Λένιν στη Ρωσία του 1917 ήταν ένας μυωπικός μα φιλόδοξος ζηλωτής ιδεολόγος που πήρε από τον Μαρξ την επανάσταση (όχι όμως των προλετάριων μα των αγροτών), τη βίαιη εφαρμογή της κατάργησης τάξεων και ιδιωτικής περιουσίας και την κρατικοποίηση των μέσων παραγωγής. Δεν μπορούσε να δει πως δεν θα επερχόταν κομμουνισμός με αλληλεγγύη, δικαιοσύνη και ισονομία, με την καταπίεση κι εξόντωση εκατοντάδων χιλιάδων “εχθρών επανάστασης”.
3. Ο Σταλινικός σοσιαλισμός, που ακολούθησε, εδραίωσε τον απολυταρχισμό ή ολοκληρωτισμό ή τη δικτατορία και μια νέα αριστοκρατία που στήριζαν τον δικτάτορα. Οι εκκαθαρίσεις χιλιάδων “εχθρών” συνεχίστηκαν, και βέβαια μαζί και η καταπίεση (συχνά και φτώχεια) των κατώτερων μαζών με αυστηρή απαγόρευση μετακίνησης, συνάθροισης και ελεύθερης έκφρασης.

4. Ιαπωνία, Νότιος Κορέα, Αυστραλία, Νέα Ζηλανδία, ΗΠΑ) έχει και ισχυρό καπιταλισμό και αρκετό σοσιαλισμό με πολλές κρατικές επιχειρήσεις και άλλες οικονομικές μονάδες (ΜΜΜ, υδροδότηση κλπ.). Αυτή η σοσιαλιστική άποψη δεν έχει πολλή σχέση με τους τύπους σοσιαλισμού στα τμήματα §§2-4.
5. Ούτε με τον σοσιαλισμό της Κίνας. Εκεί το ΚΚΚ έχει απόλυτη εξουσία μα αφήνει αρκετά περιθώρια ελεύθερης μετακίνησης και συνάθροισης, όχι όμως έκφρασης, η οποία δεν μπορεί δημόσια να επικρίνει κόμμα και κυβέρνηση (μονοκομματική). Υπάρχουν επιχειρήσεις ιδιωτικές (και μερικές εξαιρετικού μεγέθους) μα η κυβέρνηση μπορεί να επέμβει αν υπάρχουν ατασθαλίες.
6. Εντελώς διαφορετικός είναι ο σοσιαλισμός φασιστικών καθεστώτων όπως ο Ναζισμός τους Χίτλερ 1933-1945 που ήταν “εθνικο-σοσιαλισμός”. Η λέξη “ναζισμός” είναι από την αγγλική nazism που είναι συντόμευση του γερμανικού όρου nationalsozialismus και δηλώνει την ιδεολογία και πρακτική του Εθνικοσοσιαλιστικού Γερμανικού Εργατικού Κόμματος (NSDAP), ηγέτης του οποίου έγινε ο Χίτλερ στα τέλη της δεκαετίας 1920.
7. Οι διαφορές του ναζισμού από τον ήπιο σοσιαλισμό των Δυτικών κοινωνιών μπορούν να συνοψισθούν σε 4 κύρια σημεία.
α) Ιδεολογία. Ο εθνικοσοσιαλισμός βασίζεται στη λευκή ρατσιστική ανωτερότητα, στον απολυταρχισμό του ηγέτη (= φίρερ) και στον επιθετικό εθνικισμό. Ο σοσιαλισμός βασίζεται στην αρχή της ισονομίας, κοινωνικής δικαιοσύνης και συλλογικής κατοχής κι εξουσίας.
β) Οικονομικό σύστημα. Και α δύο καθεστώτα έχουν κρατική κατοχή πόρων και μέσων μα ο ναζισμός επέτρεπε (όπως και το καθεστώς Πούτιν στη σημερινή Ρωσία) ιδιωτική περιουσία μα με κάποιο κρατικό έλεγχο. Ο σοσιαλισμός έχει πλήρη έλεγχο στα μέσα παραγωγής (εκτός από πολύ μικρές μονάδες).
γ) Άτομο και κράτος. Ο ναζισμός δίνει πάντα προτεραιότητα στο κράτος πάνω από το άτομο αποδυναμώνοντας ή και καταργώντας δημοκρατικές ελευθερίες (έκφραση, μετακίνηση, συνάθροιση). Ο σοσιαλισμός επίσης τονίζει το συλλογικό καλό μα ενδυναμώνει το άτομο προωθώντας οικονομική και κοινωνική ισοτιμία.
δ) Στόχοι. Ο ναζισμός ήθελε να εδραιώσει μια επεκτατική αυτοκρατορία με μια δυνατή φυλετική αριστοκρατία. Ο σοσιαλισμός θέλει μια πολιτεία ισότιμων πολιτών μέσω ανακατανομής (ή αναδιανομής) πόρων και πλούτου.
Όπως ειπώθηκε νωρίτερα, πουθενά ο σοσιαλισμός καθαυτός δεν ευδοκίμησε.