1. Έχουμε συχνά γράψει για την ανώτερη και κατώτερη γνώση. Η πρώτη είναι πραγματική, πρακτική, εμπειρική γνώση. Η δεύτερη είναι απλή πληροφόρηση. Εδώ μιλάμε τώρα για πραγματική γνώση. Πώς φθάνουμε σε πραγματική γνώση του Άτμαν ή Μπράχμαν ή, πιο ορθά, στη συνειδητοποίησή του;
Συνήθως γνωρίζουμε ονόματα και μορφές (nāma–rūpa Bṛhadāraṇyaka Ουπ. 1.4 7): «Ο κόσμος μας διαφοροποιείται με ονόματα και μορφές». Γι’ αυτό ο κόσμος μας της πολλαπλότητας λέγεται και κόσμος ονομάτων και μορφών και αυτά γνωρίζουμε. Αυτά όλα όμως αλλάζουν ακατάπαυστα: δεν είναι η πραγματικότητα, η αλήθεια που δεν αλλάζει όπως η συνειδησία που είναι η ζωντανή και αμετάβλητη παρουσία του Εαυτού-θεατή, ή Μπράχμαν, η Πρωτουσία και Πρωταιτία των πάντων.
Επομένως για να γίνει γνωστό το αμετάβλητο, αδιαφοροποίητο Μπράχμαν, για να συνειδητοποιηθεί ως αληθινός Εαυτός, πρέπει να υπερβεί το άτομο ονόματα και μορφές που είναι υπερεπιβολές της άγνοιας, παρανόησης ή πλάνης (avidyā), έτσι που να φθάσει σε καθαρή, απλή γνώση/συνειδητοποίηση του Εαυτού.
2. Ο Σάνκαρα υιοθετεί ως καλύτερη πρακτική τη συνεχή ή επαναληπτική αναγνώριση neti (na+iti), neti, «αυτό δεν είναι [ο Εαυτός]», αυτό που παρατηρώ ή εμπειρώμαι αυτήν τη στιγμή – συναίσθημα, σκέψη, επιθυμία, εικόνα ενός αντικειμένου, ήχο, γεύση, μυρωδιά ή υφή, οτιδήποτε. Αυτή διατυπώνεται σε δυο σημεία στη Bṛh. Ουπ, 2.3.6 και 4.2.4. Αυτή είναι η πιο κατάλληλη ονομασία «όχι αυτό, όχι αυτό». Και ο Σάνκαρα την υιοθετεί πλήρως στα Σχόλια στο Brahmasūtra 2.1-27, (τέλος), Upadeśasāhasrī Χίλιες διδαχές, ποιητικό μέρος, 11-12, Muṇḍaka Ουπ σχόλιο στο 2.1.1.(τέλος) κλπ.
Έτσι με διάλυση, υπέρβαση των προσθηκών/υπερεπιβολών πάνω στην Πρωτουσία του Εαυτού/Μπράχμαν, που είναι Νοημοσύνη/Συνειδησία μόνο δίχως άλλο γνώρισμα/χαρακτηριστικό, μπορεί να συνειδητοποιηθεί η αγνή, αμετάβλητη, απεριόριστη φύση του. Αλλά πρέπει να προηγηθεί μελέτη των Βεδών και πρακτικές ησυχασμού του νου (dama, śama) και, κυρίως μείωση των επιθυμιών και προσκολλήσεων στα εγκόσμια, για να έχει ευχέρεια ο νους να θυμάται «όχι αυτό, εγώ δεν είμαι αυτό»!
3. Ο Σάνκαρα ονομάζει την πρακτική αυτή (ή μέθοδο) adhyāropāpavāda υπερεπιβολή κι εξάλειψη (ή εξάλειψη της υπερεπιβολής). Υπάρχει, λέει στο σχόλιο στη Bhagavad Gītā 13.13, μια ρήση των σοφών που γνωρίζουν την παράδοση – «Με υπερεπιβολή (adhyāropa) και εξάλειψη (apavāda) το ανεκδήλωτο εκδηλώνεται (ή, το απερίγραπτο περιγράφεται)». Στη στροφή εκείνη 13.13 λέγεται πως ο Θεός έχει χέρια και πόδια, μάτια και πρόσωπο κλπ. σε κάθε πλευρά και υπάρχει περιβάλλοντας όλο τον κόσμο. Έτσι περιγράφεται η Πρωταιτία, το Απόλυτο, έχοντας υπερεπιβολές και με την εξάλειψή τους γνωρίζεται αληθινά ως Ον πέρα ή πίσω ή κάτω από αυτές.
Αυτή είναι και η κατάσταση του κοινού ανθρώπου: έχει λόγω άγνοιας/παρανόησης υπερεπιβάλει (adhyāropa-) στον εαυτό του διάφορα στοιχεία/γνωρίσματα/προσφύματα και πρέπει να τα αποβάλει (apavāda) για να γνωρίσει την πραγματικότητα.
Αλλά στα σχόλια στην Γκήτα και αλλού , γενικά, ο Σάνκαρα χρησιμοποιεί άλλους όρους όπως apanayana «απομάκρυνση», nivartana «αποτροπή» κλπ.
4. Η πρακτική μέθοδος αρχίζει μάλλον με εγκόσμια, υλικά ή σωματικά πράγματα (που βέβαια υπάρχουν στον νου ως εικόνες, αναμνήσεις κλπ.) και βαθμιαία περνά σε λεπτότερα επίπεδα όπως συνειρμοί, ονειροπολήσεις, διάλογοι στο μυαλό. Μετά, προχωράει σε ανώτερο επίπεδο, όλο και πιο λεπτό.
Υπάρχει στην Katḥa Ουπ μια κλίμακα επιπέδων ή λειτουργιών στον ανθρώπινο ψυχισμό – 1.3.9-12.
9. Όποιος λοιπόν έχει για οδηγό του τη διάκριση και χαλιναγωγεί το μυαλό (manas: κατώτερη διάνοια που διατυπώνει επιθυμίες, κάνει όνειρα, συνειρμούς, σχέδια, υπολογισμούς κλπ.) θα φτάσει στο τέρμα, στη φύση του αληθινού Εαυτού (που θεοποιείται ως Viṣṇu).
10. Πάνω από τις αισθήσεις είναι τα στοιχεία–αντικείμενά τους (μυρωδιά, γεύση, θέαμα, υφή, ήχος) και πάνω απ’ αυτά το μυαλό· πάνω από το μυαλό είναι η διάνοια (buddhi)· πάνω από αυτήν η οικουμενική ψυχή (η Φανερωμένη Φύση, το Μέγα Ον).
11. Πάνω από τη Φανερωμένη είναι η Αφανέρωτη και πέρα απ’ αυτήν ο Εαυτός (puruṣa). Δεν υπάρχει τίποτα ανώτερο από τον Εαυτό, που είναι ο κολοφώνας, το τερμάτισμα.
12. Ο Εαυτός (ātman = puruṣa) δεν γίνεται φανερός: είναι το κρυμμένο μυστικό σε κάθε πλάσμα. Τον διαβλέπουν με την ακονισμένη διάνοιά τους οι σοφοί που διακρίνουν πράγματα λεπτά.
Είναι φανερή η σταδιακή εκλέπτυνση και ανύψωση.
5. Μια άλλη κλίμακα από τα χοντρά ριζώματα (γη, ύδατα κλπ.) στα λεπτότερα των θεών και της Φύσης είναι στη Bṛh. Ουπ 3.6.1:
Tώρα η Gārgī Vācaknavī έθεσε ερωτήματα: «Yājñavalkya, αφού όλος αυτός ο κόσμος είναι υφασμένος σαν σε αργαλειό (ota… prota) στα ύδατα, τότε σε τι είναι υφασμένα σαν σε αργαλειό τα ύδατα;» «Στον αέρα, Gārgī.»
«Σε τι είναι υφασμένος ο αέρας;» «Στους κόσμους του μεσόχωρου, Gārgī.»
«Και οι κόσμοι του μεσόχωρου;» «Στους κόσμους των gandharva.»
«Και οι κόσμοι των gandharva;» «Στους κόσμους του ήλιου.»
«Και οι κόσμοι του ήλιου;» «Στους κόσμους της σελήνης.»
«Και οι κόσμοι της σελήνης;» «Στους κόσμους των αστερισμών.»
«Και οι κόσμοι των αστερισμών;» «Στους κόσμους των θεών.»
«Και οι κόσμοι των θεών;» «Στους κόσμους του Indra.»
«Και οι κόσμοι του Indra;» «Στους κόσμους του Prajāpati.»
«Και οι κόσμοι του Prajāpati;» «Στους κόσμους του Brahman.»
«Και οι κόσμοι του Brahman;» Εδώ της είπε: «Gārgī, μη ρωτάς πιο πέρα, μην τυχόν πέσει το κεφάλι σου. Ξεπερνάς το όριο ρωτώντας για μια θεότητα που δεν επιδέχεται διερεύνηση. Γι’ αυτό μη ρωτάς περισσότερα.».
Οπότε η Gārgī σώπασε. (Προσέξτε πως και γυναίκες συμμετείχαν …)
Ενδέχεται να μην καταλαβαίνετε μερικές διατυπώσεις. Αυτό δεν πειράζει. Σημασία έχει η συμπαντική κλίμακα που φτάνει ως το Μπράχμαν.
6. Μια ακόμα κλίμακα σε διαδοχική εκλέπτυνση και ανωτερότητα βρίσκεται στην Taittirīya Ουπ 2.8.5: «Αυτός που είναι στο άτομο εδώ κι εκείνος στον ήλιο είναι ένας και ίδιος. Αποδημώντας από αυτόν τον κόσμο, όποιος γνωρίζει αυτήν την ταυτότητα πρώτα φθάνει στον εαυτό πλασμένο από τροφή, μετά στον εαυτό της ζωτικής ενέργειας (prāṇa), μετά στον εαυτό του νου (manas), μετά στον εαυτό της κατανόησης και τέλος, στον εαυτό της μακαριότητας.»
Κι εδώ έχουμε άνοδο σε λεπτότερα και ισχυρότερα επίπεδα. Αφού πεθάνει και μετενσωματωθεί, το άτομο ταυτίζεται κάποια ώρα με τον εαυτό της τροφής που είναι το σώμα («Εγώ νιώθω να είμαι το υλικό κορμί»). Ξεπερνώντας αυτήν την ταύτιση γρήγορα ανακαλύπτει πως ταυτίζεται με τις δραστηριότητες κι ενέργειες της ζωής (είμαι αγόρι/κορίτσι, γιατρός/έμπορος/αξιωματικός κλπ., μητέρα, οικογενειάρχης, κλπ.). Μετά πάλι αντιμετωπίζει τη δράση του μυαλού της κατώτερης διάνοιας με σκέψεις, διαθέσεις, φιλοδοξίες κοκ.). Μετά περνά στο επίπεδο της buddhi, με ευθυκρισία, αξιολόγηση, διάκριση, έμπνευση κλπ.). Μετά στον εαυτό της μακαριότητας (ānanda = ευδαιμονία, γαλήνη). Είναι τα πέντε κάλυπτρα που κρύβουν τον ύψιστο, αληθινό Εαυτό.
Τέτοια, λοιπόν, είναι η πρακτική της απόσπασης, αποταύτισης, υπέρβασης του χοντρότερου με πέρασμα σε λεπτότερο, βαθμιαία, αργά ίσως, μα σίγουρα, καθώς ξεπερνιούνται ή διαλύονται αυτά τα κάλυπτρα ως τον ύψιστο Εαυτό.
