Ο Στωικισμός είναι μια μεγάλη φιλοσοφική παράδοση που έμεινε ανθηρή για περίπου 600 έτη, από περίπου το 30 πκχ στην Αθήνα ως το 300 κχ στη Ρωμαϊκή αυτοκρατορία. Μελετήθηκε από πολλούς, αρκετοί την ακολούθησαν στον Μεσαίωνα και υπάρχουν μερικές σχολές και στον 21ο αιώνα!
Ο Ζήνων ήταν ο ιδρυτής αυτής της φιλοσοφικής παράδοσης. Ήταν έμπορος από το Κίτιο της Κύπρου, αν και φημολογείται πως ήταν φοινικικής καταγωγής. Το πλοίο του ναυάγησε κοντά στον Πειραιά και ο ίδιος εγκαταστάθηκε στην Αθήνα. Διάβασε τα Απομνημονεύματα του Ξενοφώντα και άρχισε να αναζητά κάποια ικανοποιητική διδασκαλία. Έτσι μαθήτευσε με τον κυνικό Κράτη, τον Μεγαρέα Στίλπωνα και τον πλατωνικό Ξενοκράτη – σε μια περίοδο ίσως και 20 ετών. Γύρω στα σαράντα του, ίδρυσε τη δική του Σχολή και η διδασκαλία του, ο Στωικισμός, πήρε το όνομα από την Ποικίλη Στοά όπου δίδασκε. Δικά του γραπτά δεν διασώθηκαν, αλλά έμεινε το ρητό του «ομολογουμένως τη φύσει ζην», δηλαδή να ζουν οι άνθρωποι σύμφωνα με τη Φύση.
Μια πρώτη βασική αρχή της φιλοσοφίας αυτής είναι πως η ανθρώπινη φύση είναι τμήμα της Παγκόσμιας Φύσης, την οποία καθοδηγεί η έλλογη συμπαντική νοημοσύνη. Οπότε, ο άνθρωπος πρέπει να ζει σύμφωνα με τη Μεγάλη Φύση. Εναρμονίζεται με τη Φύση καθώς και σε όλη τη συμπεριφορά του μιμείται την απλότητα και σοφία της. Μόνο με αυτήν την εναρμόνιση, που υπονοεί μια ενάρετη συμπεριφορά γενικά μπορεί να ευτυχήσει.
Μια δεύτερη αρχή διδάσκει πως η μεν ύλη του κόσμου μεταβάλλεται ακατάπαυστα, μα η λειτουργία του πνεύματος διασφαλίζει την παγκόσμια ενότητα κάνοντας συγγενικά όλα τα όντα με τη συμπάθεια κι επιφέροντας αρμονία. Από αυτήν την παγκόσμια συμπάθεια εγείρεται και ο κοσμοπολιτισμός: ο αληθινός σοφός είναι πολίτης όλου του κόσμου – και «πάσα γη» γίνεται τάφος του.
Πολλοί Έλληνες ακολούθησαν και προώθησαν τον Στωικισμό (στην ελληνιστική περίοδο κυρίως), όπως ο Κλεάνθης (από Άσσο της Τρωάδας), ο Χρύσιππος (από την Κιλικία), ο Παναίτιος (από τη Ρόδο), Ποσειδώνιος ο Ρόδιος κ.α. Στη Ρωμαϊκή αυτοκρατορία μεγάλοι Στωικοί ήταν ο Κάτων ο Νεότερος (95-46), που πολέμησε τη διαφθορά της εποχής του και τον Ιούλιο Καίσαρα, ο Κικέρων, ο Σενέκας, ο Επίκτητος (ελευθερωμένος σακάτης δούλος: μας άφησε τις Διατριβές) και ο ίδιος ο αυτοκράτορας Μάρκος Αυρήλιος (έγραψε Τα εις Εαυτόν).
Κύριο ζητούμενο για τον Στωικό είναι να ζει με αρετή και μέτρο κάνοντας το καλό, νόμιμο και ηθικά ορθό. Τραβά μια διαχωριστική γραμμή στα εγκόσμια, έχοντας τα «αγαθά» σε μια κατηγορία και τα «αδιάφορα» σε δεύτερη. Στην πρώτη ανήκουν οι αρετές, σοφία, γενναιότητα, δικαιοσύνη, ευσέβεια, μέτρο σε όλα και προσέγγιση σε όλα με λογική διάκριση: αυτά προσδίδουν αυτοέλεγχο, ηθική ακεραιότητα κι εσωτερική ελευθερία. Όλα τα άλλα είναι «αδιάφορα» αφού τα πάντα μεταβάλλονται και δεν μπορεί να τα ελέγχει: ζωή, υγεία, θάνατος, ηδονή, πλούτος, φτώχεια, δόξα και παρόμοια. Προς αυτά τα «αδιάφορα» καλλιεργεί απόσπαση και απάθεια. Και είναι η επιδίωξη αυτών των εγκοσμίων που ωθεί τους ανθρώπους στην εκμετάλλευση, βία, απάτη και άλλες εγκληματικές πράξεις.
Μόνο με την άσκηση της αρετής έχει ο άνθρωπος αληθινή ελευθερία κι ευτυχία!
