1. Η χρήση αναλογιών και παρομοιώσεων ως μέσο απλούστευσης κι επεξήγησης στη διδαχή είναι πολύ συχνή. Έτσι στη Bṛhadāraṇyaka Ουπ., 2.1.20 λέγεται:
Όπως μια αράχνη κινείται στον ιστό [που δεν είναι διαφορετική ουσία από αυτήν αφού τον παράγει από τον οργανισμό της]· όπως από μια φωτιά μικρές σπίθες ξεπηδούν (vi– ut– car-) τριγύρω: έτσι ακριβώς ξεπηδούν από τον Εαυτό (ātman-) όλες οι ζωτικές ενέργειες, όλοι οι κόσμοι, όλοι οι θεοί, όλα τα όντα.
Η επεξήγηση στις αγκύλες [ ] είναι του Śaṅkara στο σχόλιο του. Οι δυο αναλογίες είναι πολύ κατάλληλες, διότι εκτός από οτιδήποτε άλλο, δείχνουν πως ο γνωστός μας κόσμος παράγεται (έστω και ως παρανόηση εκ μέρους μας) από την ουσία του Άτμαν που είναι ίδιος με το Απόλυτο Μπράχμαν (δηλ. ο Εαυτός του ανθρώπου είναι ίδιος με τον Εαυτό του Σύμπαντος).
Οι αναλογίες με την αράχνη και τη φωτιά δίνονται και στη Muṇḍaka Ουπ αλλά χωριστά. Πρώτα στο εδάφιο 1.1.7 – Όπως η αράχνη εκπέμπει (sṛj-) και αποσύρει [τον ιστό της] … έτσι από το Άφθαρτο εκδηλώνεται όλος ο κόσμος.
Μετά, στο 2.1.1. λέγεται – Όπως από δυνατή φωτιά τινάζονται χιλιάδες σπίθες με ίδια μορφή [φωτιάς], έτσι … από το Άφθαρτο εκδηλώνονται ποικίλες υπάρξεις και σ’ Εκείνο πάλι επιστρέφουν.
Αλλά στο 1.1.7 δίνονται δύο ακόμα παρομοιώσεις: “Όπως από τη γη (pṛthivī) ξεφυτρώνουν φυτά, όπως από ζωντανό άνθρωπο τρίχες και μαλλιά, έτσι από το Άφθαρτο εκδηλώνεται όλος ο κόσμος.” Αυτές δεν βρίσκονται στη Bṛhadāraṇyaka Ουπ.
2. Υπάρχουν πολλές άλλες παρομοιώσεις.
Στο σχόλιο του στην Praśna Ουπ. 4.1 ο Σάνκαρα αναφέρει την αναλογία της φωτιάς και των σπιθών που ξεπετιούνται και πέφτουν πίσω πάλι (Muṇḍaka 2.1.1). Μα για να εικονίσει την κατάσταση συνειδησίας στον βαθύ ύπνο χρησιμοποιεί τη διαδικασία όπου η γύρη που οι μέλισσες μαζεύουν από διαφορετικά άνθη συγχωνεύεται στη μάζα μελιού χάνοντας τη ξεχωριστή μορφή της και τη διαδικασία όπου διάφορα ποτάμια χύνονται στη μάζα της θάλασσας και χάνουν τη ξεχωριστή μορφή τους. Έτσι και διάφορες ξεχωριστές λειτουργίες (π.χ. αισθήσεις και αναμνήσεις) της αφύπνισης και των ονείρων συγχωνεύονται στη μάζα συνειδησίας στον βαθύ ύπνο.
Την παρομοίωση της θάλασσας (ή του ωκεανού) που δέχεται νερά από διαφορετικά ποτάμια τη βρίσκουμε και στην Bṛhadāraṇyaka Ουπ. 4.5.12.
3. Στο επόμενο εδάφιο 4.5.13 ο Άτμαν παρομοιάζεται με σβώλο αλατιού. “Είναι όπως ένας σβώλος αλάτι που μη έχοντας εσωτερικό διαφορετικό από το εξωτερικό του είναι μια ολική ενιαία μάζα γεύσης. Έτσι και ο Εαυτός … είναι μια ολική, ενιαία μάζα Νοημοσύνης (prajňāna = συνειδησία).”
Ο Σάνκαρα χρησιμοποιεί αυτήν την αναλογία, επίσης, στο δικό του έργο Upadeśa-sāhasrī (Χίλιες διδαχές, 1.39): “Ο Εαυτός είναι δίχως [διαφορετικό] εσωτερικό κι εξωτερικό, ενιαίος, ολόκληρος, μια μάζα συνειδησίας μόνο, όπως ένας σβώλος αλάτι δίχως ξεχωριστά συστατικά, και με ενιαία φύση όπως ο χώρος (= ākāśa: αιθέρας, φως).”
4. Η παρομοίωση με τον χώρο ākāśa είναι πολύ συχνή στα σχόλια του Σάνκαρα και, φυσικά, στις Ουπανισάδες όπως Bṛhadāraṇyaka 2.5.10 κλπ., Chāndogya 3.12.9, 3.14.2 κλπ., Taittirīya 1.6.2, κλπ. Επίσης, στη Bhagavad Gītā 13.32.
Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις η αναλογία με τον απανταχού χώρο (ή αιθέρα/φως ākāśa) εξηγεί την αδιαφοροποίητη, ενιαία ουσία του Εαυτού ως Ύψιστη Νοημοσύνη, ή την ενιαία φύση της συνειδησίας.
Υπάρχουν όμως και ορισμένες αναλογίες που δείχνουν πιο καθαρά τη φύση της υπερεπιβολής (adhyāsa, adhyāropa) όπου η ενιαία φύση του Εαυτού ή Μπράχμαν καλύπτεται από την πολλαπλότητα των φαινομένων του κόσμου. Αυτές θα τις εξετάσουμε σε μελλοντικό άρθρο.
