ο Εαυτός (ātman) είναι “ολόκληρος μάζα Συνειδησίας μόνο” (kṛtsnaḥ prajñāna–ghana eva)
1. Το Απόλυτο της Φιλοσοφίας είναι το Brahman Μπράχμαν, μα όχι ο δημιουργός θεός Μπραχμά, της Βεδικής Παράδοσης και του Ινδουισμού και της φιλοσοφίας Βεδάντα. Στους ύμνους του Ṛgveda το όνομα σημαίνει προσευχή, οσιότητα και ιερή, μυστική δύναμη. Την έννοια Απόλυτο ως Πρωταρχή, Πρωτουσία και Πρωταιτία του Σύμπαντος την αποκτά στις Ουπανισάδες και σε μεταγενέστερα κείμενα. Θεωρείται δε απερίγραπτο, απροσδιόριστο και απερινόητο, καθώς δεν έχει χαρακτηριστικά ή ιδιότητες που να μπορούν να συλλάβουν οι αισθήσεις και ο νους.
2. Στην Aitareya Ουπ. 3.1.3 ορίζεται – prajñānaṃ brahma: το Μπράχμαν είναι υπέρτατη Νοημοσύνη, ύψιστη Συνειδησία (= συνείδηση, συνειδητότητα). Εδώ η Συνειδησία/Νοημοσύνη δεν είναι ιδιότητα ή χαρακτηριστικό του Όντος Μπράχμαν μα το ίδιο το Μπράχμαν.
Αφού η Ουπανισάδα, λίγο νωρίτερα στο ίδιο χωρίο αναφέρθηκε στις διάφορες κατηγορίες πλασμάτων και φαινομένων (θεότητες, ριζώματα/στοιχεία, θηλαστικά, φυτά, άνθρωποι κλπ.), είπε πως όλο αυτό το σύμπαν – sarvaṃ tat prajñānetraṃ/ prajñāne pratiṣṭhitam/ prajñānetro lokaḥ/ prajñā pratiṣṭhā/ prajñānaṃ brahma. Και ο πρώτος Śaṅkara σχολιάζει κι ερμηνεύει το κείμενο ως εξής:
Όλο εκείνο ανεξαίρετα υπάρχει και κινείται χάρη στη Συνειδησία (prajñā) που είναι το Μπράχμαν. Netra = κινούμενο ή έχοντας ύπαρξη (χάρη στη συνειδησία). Είναι εδραιωμένο στη Συνειδησία, δηλαδή στηρίζεται από το Μπράχμαν στη δημιουργία του, ύπαρξη και κατάλυσή του. Ο κόσμος (loka) έχει ως υποκινητή/οδηγητή του (Netra = οδηγό, οφθαλμό) τη Συνειδησία. Η Συνειδησία είναι το θεμέλιο/στήριγμα όλου του κόσμου. Η Συνειδησία είναι το Μπράχμαν. Εκείνο, όταν είναι ελεύθερο από τις διαφοροποιήσεις που εμφανίζουν οι περιοριστικές υπερεπιβολές (upādhi–viśeṣa) είναι άμωμο (niranjana), αμόλυντο (nirmala), άπραγο (niṣkriya), γαλήνιο (śānta), μοναδικό δίχως δεύτερο (ekam advayam) [με καταλληλότερη ονομασία] neti neti “όχι αυτό, όχι αυτό” (Bṛhadāraṇyaka Ουπ. 3.9.26)… Είναι ο Ύψιστος παντογνώστης που κυβερνά τα πάντα: λέγεται antaryāmin “Εσώτερος Ρυθμιστής”, πέρα από λόγια και σκέψεις.
3. Εδώ ενδέχεται να εγερθούν αμφιβολίες ή αντιρρήσεις ακόμα και σε καλόπιστους οπαδούς του Βεδάντα που θα υποδείξουν πως η αναφορά στη λέξη prajñāna και στον “Εσώτερο Ρυθμιστή” antaryāmin παραπέμπει στη Māṇḍukya Ουπ. 5-6 που περιγράφει την τρίτη κατάσταση του Εαυτού suṣupta “βαθύς δίχως όνειρα ύπνος”. Αυτή λέγεται και prājña και είναι ο παντογνώστης (sarva-jña-) Εσώτερος Ρυθμιστής (antaryāmin), η Πηγή των πάντων (yoniḥ sarvasya), πεδίο προέλευσης και κατάλυσης/συγχώνευσης (prabhavāpyayau). Εδώ, στον βαθύ ύπνο όλα είναι μια ενιαία, αδιαφοροποίητη ύπαρξη (ekī-bhūta), μια μάζα Συνειδησίας (prajñāna-ghana), πλήρης μακαριότητας.
Και βέβαια τέτοια είναι η εμπειρία μας στον βαθύ ύπνο. Δεν γνωρίζουμε τίποτα διότι δεν υπάρχει καμιά διαφοροποίηση αντικειμένων ή εμπειριών – μόνο απλή ύπαρξη. Δεν υπάρχει γνώστης και γνωστό, θεατής και θέαμα, υποκείμενο και πολλαπλότητα αντικειμένων. Αλλά δεν είναι ο ίδιος ο Εαυτός.
Αυτήν την διατύπωση όμως θα την παρακάμψουμε γιατί στη Bṛhadāraṇyaka Ουπ. 4.5.13, βρίσκουμε τον Yājñavalkya να λέει, και τον Σάνκαρα να συμφωνεί στο σχόλιό του, πως ο Εαυτός (ātman) είναι “ολόκληρος μάζα Συνειδησίας μόνο” (kṛtsnaḥ prajñāna-ghana eva). Μετά τον θάνατο, στην απόλυτη Ενότητα, το άτομο δεν έχει ξεχωριστή επίγνωση. Προσέχουμε πως χρησιμοποιείται η ίδια ακριβώς φράση prajñāna-ghana.
4. Υπάρχουν και άλλες περιγραφές του Άτμαν ή του Μπράχμαν, ως επί το πλείστον δίνοντας αρνητικές απόψεις που συνάδουν με τον ορισμό neti neti “όχι αυτό, όχι αυτό”.
Το χωρίο 8 στην Īśāvasya Ουπ. περιγράφει τον Εαυτό και με θετικές ιδιότητες και με αρνητικά επίθετα.
Θετικά: sa paryagāt έχει διαχυθεί παντού ολόγυρα [σαν τον αιθέρα/χώρο]· śukra “άμωμος, φωτεινός”· śuddha “αγνός”.
Αρνητικά: akāya “ασώματος”[= δίχως υλικό ή λεπτό νοητικό]· avraṇa “δίχως ουλή”· asnavira “δίχως συνάψεις” [και τα δυο αυτά υπαινίσσονται ενιαία μάζα]· apāpa-viddha “αμόλυντος από κακό”.
Στην Kaṭha Ουπ. 1.3.15 επίσης έχουμε μια περιγραφή με θετικά και αρνητικά επίθετα. Εδώ τα αρνητικά επίθετα αποκλείουν ιδιότητες, λειτουργίες και όργανα που έχουν τα δυο σώματα με τα οποία συνήθως ταυτίζουμε τον Εαυτό: aśabda δίχως ήχο· asparśa δίχως αφή· arūpa δίχως μορφή/χρώμα· avyaya δίχως μέλη/περιορισμούς· arasa δίχως γεύση· agandha δίχως οσμή· anādi δίχως αρχή, ananta δίχως τέλος χρονικό ή όριο χωρικό.
5. Όλες οι περιγραφές, θετικές ή αρνητικές, δεν προσδιορίζουν (ή “φωτογραφίζουν ”) το Μπράχμαν ή τον Εαυτό – εκτός από τη λέξη prajñāna “συνειδησία” στο τμήμα §2. Πρέπει να θεωρούνται μάλλον, όπως λέει ο Σάνκαρα στον σχολιασμό του στην Taittirīya 2.1.1, lakṣaṇa-artha υποδείξεις που υποδηλώνουν περίπου τη γενική ποιότητα.
Η φράση είναι satyaṃ jñānam anantaṃ brahma (2.1.1): “Μπράχμαν είναι αλήθεια/πραγματικότητα, σοφία/συνειδησία, απέραντο”. Οι πανεπιστημιακοί συζητούν εκτεταμένα για το θέμα εισάγοντας και την ερμηνεία lakṣaṇā-artham “με σκοπό τον (προσδι-)ορισμό” του Μπράχμαν. Η συζήτηση είναι περίπλοκη και κουραστική. Για λεπτομέρειες κι ενδελεχή εξέταση βλ. σελ. 145-151 στο Śaṃkara’s Advaita Vedanta της J.G. Suthren Hirst, 2002, Routledge Curzon, Λονδίνο και Νέα Υόρκη. Μα, συνοψίζοντας, η καθηγήτρια δείχνει πως δεν μπορεί να είναι προσδιορισμός, διότι ο Σάνκαρα αποκλείει κάθε δηλωτική περιγραφή έχοντας απορρίψει κάθε ιδιότητα στο Απόλυτο Μπράχμαν.
6. Η λέξη satya = αλήθεια, πραγματικότητα που δεν αλλάζει ποτέ, σε αντίθεση με τον γνωστό μας υλικό και νοητικό κόσμο όπου τα πάντα αλλάζουν αδιάκοπα, κι επομένως αθάνατη.
jñāna είναι γνώση, σοφία, συνειδησία, [κι εδώ] νοημοσύνη [μα και ζωή].
anantam = ατελεύτητο όχι μόνο στον χρόνο μα και στον χώρο, γι’ αυτό και άπειρο, απέραντο, απεριόριστο, ά-μορφο.
Κάθε προσδιοριστική λέξη υποδείχνει μια άποψη και συγχρόνως βοηθάει στον αποκλεισμό ανεπιθύμητων συνειρμικών νοημάτων. Π.χ. satya “πραγματικότητα”, αμετάβλητη και αθάνατη, μπορεί να ερμηνευτεί και ως ουσία υλική, ως δημιουργικός πράκτορας – με συγκεκριμένη μορφή. Με jñāna όμως αμέσως κατανοούμε πως δεν πρόκειται για υλική αιτία ή συγκεκριμένο πράκτορα, μα μια άυλη και ουσιαστική, ενσυνείδητη, συνεργική και δημιουργική Δύναμη ως Πρωταρχή, Πρωτουσία και Πρωταιτία. Μετά, an-anta “δίχως όριο ή τέλος” δηλώνει απεριόριστη απεραντοσύνη, πέρα από χώρο και χρόνο, πέρα από κάθε γνωστή μορφή, έστω κι ενσυνείδητη.
Αυτή είναι μια σύνοψη του μακροσκελέστατου σχολιασμού του Σάνκαρα για την επεξηγηματική ρήση satyam κλπ. που ακολουθεί στο χωρίο το οποίο αρχίζει με brahma-vid āpnoti param “όποιος γνωρίζει συνειδητοποιεί [έτσι] το Μπράχμαν φτάνει στο Υπέρτατο”.
