Ο Μάρκος Αυρήλιος (Βέρος, Αντωνίνος:121 – 180 Κχ) διαδέχτηκε τον θείο του, αυτοκράτορα Αντωνίνο Πίο το 161, μεστός και καλλιεργημένος άντρας. Καθυπόταξε τους Πάρθες στην Ανατολή και τις Γερμανικές φυλές στον Βορρά κι εδραίωσε τη Ρωμαϊκή Ειρήνη (Pax Romana) από την ανατολική Μεσόγειo ως την δυτική και τη Βρετανία. Αλλά στην Iστορία και στη σύγχρονη μας εποχή έχει μείνει γνωστός ως Στωικός φιλόσοφος χάρη κυρίως στο έργο του Τα εις Εαυτόν που έγραψε μεταξύ 172 και 180 Κχ.
Στο κεφάλαιο 11. 4-5 συνοψίζει την δική του φιλοσοφημένη συμπεριφορά. Μη ξεχνάτε ότι απευθύνεται πάντα στον εαυτό του!
4. Έπραξα κάτι σύμφωνα με το πνεύμα της κοινωνικής αλληλεγγύης; Τότε σίγουρα θα ωφεληθώ. Αυτή η ιδέα [και πρακτική] να σου είναι παντού και πάντα πρόχειρη και να μην παύεις ποτέ να την εφαρμόζεις;.
5. Με τι πρέπει να ασχολείσαι; Με το να είμαι σωστός (αγαθός = καλός). Αυτό δεν μπορεί να επιτευχθεί αλλιώς, παρά μέσω των διδαγμάτων για τη φύση του Σύμπαντος αφενός και, αφετέρου, μέσω των ικανοτήτων του ανθρώπου.
Ο Μάρκος Αυρήλιος έγινε κατά κάποιο τρόπο το Πλατωνικό ιδανικό του φιλοσόφου βασιλιά. Ήταν ο τελευταίος από μία σειρά πέντε ικανότατων αυτοκρατόρων – Νέρβας, Τραϊανός, Αδριανός, Αντονίνος και Μάρκος Αυρήλιος. Ο διάδοχος του, ο γιος του Κόμμοδος, ήταν δύστροπος και σκληρός, κάκιστος κυβερνήτης, συνεχώς καυγαδίζοντας με την αδελφή του Λουσίλα και δύσπιστος με όλους τους συγγενείς του. Οι ιστορικοί συμφωνούν πως επειδή δεν υπήρχε κάποιος άξιος στρατηγός ή άλλος αξιωματούχος κατάλληλος για το θρόνο ο Μάρκος Αυρήλιος όρισε τον Κόμμοδο για να αποφευχθεί ένας εμφύλιος που σίγουρα θα ακολουθούσε αν όριζε κάποιον άλλο. Και πράγματι, η Λουσίλα αργότερα συνωμότησε κατά του αδερφού της μα απέτυχε.
Παρατηρώντας πως τα πάντα στον ανθρώπινο βίο είναι ρευστά και ακαθόριστα, ρωτά στο κεφάλαιο 2.17:
Τι μπορεί να μας καθοδηγήσει; Η φιλοσοφία μόνο που σημαίνει να διατηρείς τη θεότητα μέσα σου απρόσβλητη από κακό, υπεράνω ηδονών και πόνων· να μην κάνεις τίποτα στα τυφλά, ψεύτικα και υποκριτικά· να μην εξαρτάσαι από το τι κάνει ή δεν κάνει ο άλλος· επιπλέον, να δέχεσαι ό,τι σου στέλνει η Μοίρα από όπου κατάγεται και η θεότητα. Σε κάθε περίπτωση να περιμένουμε τον θάνατο με ηρεμία…
Σε πολλά εδάφια αναφέρεται το τρίπτυχο (ή τρία σώματα) του ανθρώπου – το σώμα, η ψυχή (ο νους θα λέγαμε σήμερα) και ο νους (το πνεύμα, θα λέγαμε εμείς). Αλλού χρησιμοποιεί τους όρους σάρκα, πνεύμα (πνοή ζωής) και λογικό, αλλά είναι φανερό πως πρόκειται για το ίδιο “τρίπτυχο”, που πάει πίσω στον Πλωτίνο και τον Πλάτωνα. Η λογική ικανότητα, η τρίτη (ή πρώτη) και ανώτερη πτυχή καθοδηγεί όλες τις ικανότητες και λειτουργίες του ανθρώπου και αυτή συνδέει τον άνθρωπο τελικά με την Συμπαντική Φύση ή τον Συμπαντικό Νου.
Η σύνδεση με τη Συμπαντική Φύση εξηγείται στο 2.9:
Πρέπει πάντα να έχεις κατά νου ποια είναι η φύση του Παντός και ποια η δική σου και πως συσχετίζονται οι δύο μεταξύ τους και ποιο μέρος είναι ποιου συνόλου. Τίποτε και κανείς δεν μπορεί να σε εμποδίσει να πράττεις και να λες όσα είναι σύμφωνα με εκείνη [τη Φύση] της οποίας είσαι κι εσύ μέρος.
Έτσι λοιπόν ο άνθρωπος μέσω της ανώτερης ικανότητας του Λογικού του πρέπει να μάθει να βλέπει πάντα τον εαυτό του ως αναπόσπαστο τμήμα της Συμπαντικής Φύσης η οποία περιβάλλει μα και διαπερνά τα πάντα. Η ιδέα προέρχεται από την σωζόμενη ρήση του ιδρυτή της Στωικής σχολής, του Ζήνωνα Κιτιαία – ομολογουμένως τη φύσει ζειν. Ο άνθρωπος οφείλει να ζει σε αρμονία με τη Φύση.
Πως θα το πραγματώσει αυτό ένας άνθρωπος;
Χρειάζεται μια τριπλή πρακτική προοπτική η οποία συνοψίζεται στο κεφάλαιο 12.29:
Η σωτηρία της ζωής για κάθε άτομο εξαρτάται από την προσεκτική εξέταση (οράν) του κάθε ζητήματος, τι ακριβώς είναι, ποιο το συστατικό υλικό του και ποια η αιτιακή υπόστασή του. Και από τη συνήθεια με όλη την ψυχή του να πράττει το [ορθό και] δίκαιο και να λέει την αλήθεια.
Τρία στοιχεία, λοιπόν, τρεις ιδιότητες: γνωρίζουμε τα πράγματα, εφαρμόζουμε δικαιοσύνη, λέμε την αλήθεια. Έχοντας ζήσει με αυτόν τον τρόπο μπορούμε όντως να αντιμετωπίσουμε τον θάνατο με ηρεμία, άφοβα.
Πολλοί λένε πως ο Μάρκος Αυρήλιος δεν πιστεύει στην αθανασία ή την μετενσωμάτωση της ψυχής. Και είναι αλήθεια πως πουθενά δεν χρησιμοποιεί αυτές τις λέξεις. Σε μερικά εδάφια όμως αναφέρει πως ο θάνατος είναι αλλαγή – είναι διάλυση και μετατροπή των συστατικών στοιχείων από μια μορφή σε άλλη. Και τα συστατικά δεν είναι μόνο το σαρκικό σώμα μας, μα και το νοητικό ή ψυχικό και το πνευματικό. Όπως γράφει στο 2.17-
Ο θάνατος είναι η διάλυση των στοιχείων από τα οποία αποτελείται κάθε ζωντανό πλάσμα τα οποία ακατάπαυστα μεταβάλλονται το ένα στο άλλο(….). Και αφού αυτή η μεταβολή είναι κάτι φυσικό είναι και καλό.
