Οι εικόνες, παρομοιώσεις, μεταφορές και άλλα σχήματα λόγου, πρέπει να αντιστοιχούν στην πραγματικότητα των στοιχείων που συνιστούν τον κόσμο και τη ζωή μας
1. Είναι παράδοξο που ενώ υπάρχει σήμερα περισσότερη (επι-)μόρφωση από οποιαδήποτε άλλη εποχή στη γνωστή Ιστορία μας, ενώ υπάρχει τόση τεχνολογική πρόοδος με τα τηλέφωνα, τις τηλεοράσεις και τους υπολογιστές – τα λόγια πλήθυναν αλλά το νόημα λιγόστεψε. Η παρανόηση σχετικά με την ΑΑ (Αντικειμενική Αντιστοιχία) είναι τεράστια. Παρότι έχω γράψει στο παρελθόν για το θέμα, επειδή βλέπω τόση παρανόηση παντού, είπα να ασχοληθώ ξανά με το θέμα, πιο αναλυτικά. (Παλαιότερο άρθρο Π22.)
Ο Σεφέρης πρώτος σε δοκίμιο του για τους Έλιοτ και Καβάφη (Δοκιμές Α΄:34-7), έφερε στη χώρα μας τη φράση “αντικειμενική συστοιχία” που μεταφράζει την objective correlative, που χρησιμοποιούν οι Αγγλοσάξονες ως κριτήριο για γνήσια ποίηση. Ο Σεφέρης την πήρε από τον Έλιοτ, φυσικά, όμως η φράση είχε χρησιμοποιηθεί τουλάχιστον 60 χρόνια νωρίτερα και συνέχισε να χρησιμοποιείται πλατιά ως σήμερα. Η λέξη correlative σημαίνει όχι μόνο ‘συστοιχία’ αλλά και ‘αντιστοιχία’ – και με αυτή την έννοια χρησιμοποιείται από τους Αγγλοσάξονες. Αυτό δεν είναι το μόνο λάθος στη μετάφραση του σχετικού αποσπάσματος του Έλιοτ από τον Σεφέρη.
Ο μόνος τρόπος να εκφράσουμε τη συγκίνησή μας με τη μορφή τέχνης είναι να βρούμε μιαν ‘αντικειμενική συστοιχία’: με άλλες λέξεις, ένα σύνολο αντικειμένων, μια κατάσταση, μιαν αλληλουχία περιστατικών, που θα είναι ο τύπος (η φόρμουλα) αυτής της ειδικής συγκίνησης˙ με τέτοιον τρόπο, που όταν τα εξωτερικά γεγονότα, που πρέπει να καταλήξουν στον ερεθισμό των αισθήσεων, δοθούν, η συγκίνηση να παρουσιάζεται αμέσως.
Οι μεταγενέστεροι έχουν υιοθετήσει αβασάνιστα τούτο το κείμενο, όπως ο Ν. Βαγενάς, καθηγητής της Θεωρίας και Κριτικής της Λογοτεχνίας στο Παν. Αθηνών, που το παραθέτει (Η Ειρωνική Γλώσσα) και το συζητάει σε σχέση με κάποια παλαιότερη “μυθική μέθοδο” και με την κριτική του Γιώργου Δανιήλ για το βιβλίο του Ν. Βαγενά Ο Ποιητής και ο Χορευτής.
2. Προφανώς, ούτε ο Σεφέρης ούτε οι μεταγενέστεροι διάβασαν ή κατάλαβαν τη συνέχεια στο δοκίμιο του Έλιοτ Hamlet and his Problems ‘Ο Άμλετ και τα προβλήματά του’, αλλά ούτε και φρόντισαν να μάθουν πώς οι Αγγλόφωνοι κριτικοί χρησιμοποιούν τη φράση objective correlative στις δικές τους προσεγγίσεις. Μερικοί την απέρριψαν και συνεχίζουν να την απορρίπτουν.
Αν οι δικοί μας εμβάθυναν περισσότερο, όπως πρότεινα πιο πάνω, θα έβλεπαν πως η λέξη “συστοιχία” είναι παραπλανητική: χρειάζεται “αντιστοιχία” (ή “συσχέτιση”). Εδώ γράφω ΑΑ σε συντομία για την Αντικειμενική Αντιστοιχία.
Μεταφράζω και διορθώνω σε μπολντ το απόσπασμα:-
Ο μόνος τρόπος να εκφράσουμε συναίσθημα με τη μορφή τέχνης είναι
να βρούμε μια ‘αντικειμενική αντιστοιχία’: με άλλα λόγια, ένα σετ αντικειμένων, μια περίσταση, μια αλληλουχία γεγονότων, που θα είναι η φόρμουλα για κείνο το συγκεκριμένο συναίσθημα τέτοια [φόρμουλα], που όταν τα εξωτερικά γεγονότα, τα οποία πρέπει να καταλήξουν σε μια αισθητήρια εμπειρία, δοθούν, το συναίσθημα προκαλείται αμέσως.
Εκτός από την επίμαχη φράση, οι διαφορές είναι αμελητέες. Όμως στη συνέχεια ο Έλιοτ γράφει για μια “πλήρη επάρκεια (complete adequacy) της εξωτερικής [περίστασης]”. Με άλλα λόγια, αυτό που γράφει κάποιος για να ‘προκαλέσει’evoke το συναίσθημα πρέπει να αντιστοιχεί επαρκώς με την εξωτερική περίσταση.
3. Ας μην παραγνωρίζουμε πως ο Έλιοτ έγραφε για ένα θεατρικό έργο, το Άμλετ. Βρήκε πως, σε αντίθεση με το Μακμπέθ, όπου υπάρχει, τουλάχιστον στη σκηνή υπνοβασίας της Λαίδης Μακμπέθ, αντικειμενική αντιστοιχία, δηλαδή πλήρης επάρκεια με εξωτερικές συνθήκες, και ο ακροαζόμενος θεατής ( ή αναγνώστης αν διαβάζει) νιώθει το συναίσθημα που προβάλλεται, αυτό δεν συμβαίνει στο Άμλετ. Εδώ διαφωνώ με τον Έλιοτ απόλυτα· βρίσκω πως το Άμλετ δίνει εξίσου αντικειμενικά συναισθήματα, όμως άλλο είναι το σημείο που θέλω να συζητήσω.
Όπως στο θεατρικό έργο, ο διάλογος και η δράση αντιστοιχούν σε “πλήρη επάρκεια” με εξωτερικά φαινόμενα (σετ αντικειμένων, περίσταση, αλληλουχία γεγονότων), δηλ με την πραγματικότητα την οποία αναγνωρίζουν (σχεδόν) όλοι, έτσι και σε οποιοδήποτε ποίημα, η γραφή, το ύφος έκφρασης, οι εικόνες, παρομοιώσεις, μεταφορές και άλλα σχήματα λόγου, πρέπει να αντιστοιχούν στην πραγματικότητα των στοιχείων που συνιστούν τον κόσμο και τη ζωή μας. Δεν επιτρέπεται, με άλλα λόγια, να γράφεις για, ή να κάνεις συγκρίσεις με, τα “κέρατα του λαγού” ή την “πτήση του ελέφαντα”: στον γνωστό κόσμο μας οι λαγοί δεν έχουν κέρατα και οι ελέφαντες δεν πετούν.
Αυτό έλεγε ο Έλιοτ και το χρησιμοποίησε για να κάνει νέες αξιολογήσεις στην αγγλοσαξονική ποίηση από τους ελισαβετιανούς ως την εποχή του.
Έπεται συνέχεια…
