Παρότι δόσιμο είναι η αρετή για τον άνθρωπο, επειδή αυτός έχει και το θεϊκό στοιχείο μέσα του και το δαιμονικό πρέπει να ασκεί συγκράτηση και συμπόνια επίσης.
1. Η Bhagavad–Gītā λέει στο 4.34: Μάθε εκείνη [τη γνώση για το Μπράχμαν] πέφτοντας [στα πόδια του δασκάλου], θέτοντας ερωτήσεις γύρω [από το θέμα] και υπηρετώντας [τον δάσκαλο]. Οι γνωστικοί [δάσκαλοι] που έχουν συνειδητοποιήσει την αλήθεια θα σε διδάξουν τη γνώση «tad viddhi praṇipātena paripraśnena sevayā upadekṣyanti te jñānaṁ jñāninas – tattva darśinaḥ»
Αυτά λέει ο θεάνθρωπος Shrī Krishna στον φίλο και μαθητή του πρίγκηπα Άρτζουνα. Με άλλα λόγια, ο αναζητητής θα προσεγγίσει με ταπεινότητα τον δάσκαλο, θα υποβάλλει ερωτήσεις σχετικές με την αναζήτησή του και θα υπηρετεί τον δάσκαλο με υπακοή. Αυτά ακούγονται παράξενα σε μας διότι δεν υπάρχει τέτοιου είδους πνευματική παράδοση. (Είδαμε στο Φιλ968: Ο Δάσκαλος ότι στην αρχαιότητα υπήρχε παρόμοια παράδοση στους γιατρούς με τον Όρκο του Ιπποκράτη.)
Ο πρώτος Śaṅkarācārya υπερθεματίζει στο σχόλιο του σε αυτήν τη στροφή (4.34) κι εξηγεί ποιες ερωτήσεις θα πρέπει να θέτει ο μαθητής: «Πώς επέρχεται η αιχμαλωσία [στον κόσμο της άγνοιας]; Πώς επέρχεται η λύτρωση (mokṣa); Τι είναι η γνώση; Τι είναι η άγνοια/αγνωσία;» Και σε όλη τη διάρκεια της μαθητείας του υπακούει τον δάσκαλο και τον υπηρετεί.
2. Στις Ουπανισάδες έχουμε μερικά διαφωτιστικά παραδείγματα. Στη Bṛhadāraṇyaka Ουπ. (3.6 και 3.8) η Gārgī Vācaknavī θέτει επίμονες ερωτήσεις στον σοφό Yājñavalkya για το θεμέλιο, για την Πρωτουσία, του σύμπαντος. Στη δε τελευταία της ερώτηση εκείνος μιλάει για τον άφθαρτο αθέατο θεατή (adṛṣṭo draṣṭā), τον ανήκουστο ακροατή (aśrutaḥ śrotā), τον άγνωστο γνώστη (avijñāto vijñātā) που είναι ο Εαυτός και την προειδοποιεί να μην πάει παραπέρα γιατί θα πεθάνει. Άλλο παράδειγμα είναι ο νεαρός Naciketas που στην Kaṭha Ουπ (1.1-3) ρωτά επίμονα τον Χάροντα, τον Μέγα Ρυθμιστή, για το κλειδί της αληθινής αθανασίας και αυτός αναγκάζεται τελικά να μιλήσει για τον Εαυτό που δεν γεννιέται και δεν πεθαίνει: «αγέννητος, αιώνιος δεν πεθαίνει όταν πεθαίνει το σώμα» (ajo nityaḥ …………na hanyate hanyamāne śarīre 1.2-18)
3. Ο Σάνκαρα όμως προχωρεί πιο πέρα κι έχει τον δάσκαλο επίσης να θέτει ερωτήσεις στον μαθητή. Πρώτα τον ρωτάει σχετικά με την ταυτότητα του: ποιος είσαι, από ποια οικογένεια, τι μελέτες συμπλήρωσες, ή τι δουλειά κάνεις κλπ. Για να βεβαιωθεί πως ο αναζητητής έχει μελετήσει τους Βέδες, έχει ξεπεράσει την επιθυμία για καριέρα και οικογένεια κι έχει καταλάβει την ανάγκη για κάποιο έλεγχο πάνω στο μυαλό και τις αισθήσεις. Θα τον ρωτήσει επίσης ποιος νομίζει αληθινά πως είναι. (Upadeśa – sāhasrī – Χίλιες διδαχές πεζό, 1.2,1.9). Πρέπει να βεβαιωθεί με άλλα λόγια πως ο αναζητητής επιθυμεί όντως να μάθει εμπειρικά, πρακτικά, για τον αληθινό Εαυτό που είναι ίδιος με τον Εαυτό του Σύμπαντος. Αν στη συνέχεια ο μαθητής εκδηλώσει αδυναμίες ο δάσκαλος θα έχει πληροφορίες που θα βοηθήσουν, ίσως να ξέρει ο δάσκαλος που οφείλονται.
Αλλά ερωτήσεις χρησιμοποιούνται όπως στη Σωκρατική μέθοδο για να οδηγήσει ο δάσκαλος τον αναζητητή στην ορθή κατεύθυνση και στο ορθό συμπέρασμα.
Η Kena Ουπ αρχίζει με ερωτήσεις για τον αναγνώστη (ακροατή στην εποχή της προφορικής διδαχής) στο 1ο Μέρος: «Ποιος κάλεσε τον νου σ’ αυτήν την αναζήτηση; Ποιος πρόσταξε τη ζωή να κινηθεί; Ποιος οδηγεί τη γλώσσα να μιλήσει; Ποιος ανοίγει το μάτι και το αυτί;»
Μπορεί να είναι ο μαθητής που ρωτά, όπως λέει ο Σάνκαρα στο σχόλιο του. Μα θα μπορούσε να είναι ο δάσκαλος που έτσι αναγκάζει τον μαθητή να συλλογιστεί.
4. Στη Chāndogya Ουπ 5.1 2.1 – 5.18.1 ο βασιλιάς Aśvapati Kaikeya ρωτά τους 5 οικοδεσπότες που τον προσέγγισαν ως αναζητητές ποια θεότητα διαλογίζονται λατρευτικά. Έτσι μπορεί να τους οδηγήσει στην αναγνώριση πως ο διαλογισμός τους είναι λειψός και θα πρέπει να γνωρίζουν τον Εαυτό ίδιο σε όλους τους ανθρώπους και σε όλους τους κόσμους (sarveṣu lokeṣu sarveṣu bhūteṣu sarveṣu ātmasu).
Υπάρχουν πολλά άλλα παραδείγματα στις Ουπανισάδες (π.χ. Bṛhadāraṇyaka 2.1.16, Chāndogya 7.1.1 κλπ.) και στο Upadeśasāhasrī 2.63 και 2.74. Το πιο γνωστό (ίσως λόγω της χρήσης του στο ποίημα Wasteland T.S. Eliot, τελευταίο τμήμα «What the thunder said») οι θεοί, δαίμονες και άνθρωποι πήγαν στον μεγάλο Prajapati για να διδαχθούν (Bṛhadāraṇyaka 5.2) παραπέρα. Εκείνος τους είπε μόνο τη συλλαβή DÃ. Μα μετά τους ρώτησε – το κάθε είδος ξεχωριστά:
DÃ-καταλάβατε; «Ναι», είπαν οι θεοί, «καταλάβαμε dāmyata, δηλ. να έχουμε συγκράτηση». Ορθά καταλάβατε, είπε ο Κύριος των πλασμάτων.
Μετά έκανε το ίδιο με τους ανθρώπους. DÃ-καταλάβατε; «Ναι», είπαν οι άνθρωποι, «καταλάβαμε datta δηλ. να δίνουμε». Ορθά καταλάβατε τους είπε.
Το ίδιο και με τους δαίμονες. DÃ-καταλάβατε; «Ναι», είπαν οι δαίμονες, «καταλάβαμε dayadhvam, δηλ. να συμπονάμε». Ορθά καταλάβατε τους είπε.
Παρότι δόσιμο είναι η αρετή για τον άνθρωπο, επειδή αυτός έχει και το θεϊκό στοιχείο μέσα του και το δαιμονικό πρέπει να ασκεί συγκράτηση και συμπόνια επίσης.
Με αυτήν τη μέθοδο, καθώς κάθε ον αναγνωρίζει το σφάλμα του από μόνο του και βλέπει τι χρειάζεται να ασκήσει για την πνευματική του ανάπτυξη το ασκεί πιο εύκολα.
5. Σε όλες αυτές τις πρακτικές συγκράτησης, δοσίματος και συμπόνιας απαιτείται πρώτα εγρήγορση, μετά θύμηση και μετά απόσπαση από την συνήθεια για να εφαρμοστεί η πρέπουσα δράση μη-πίεσης σε οποιαδήποτε μορφή, γενναιοδωρίας και όχι τσιγγουνιάς ή αρπαγής, και συμπάθειας όχι απόρριψης, βίας, σκληρότητας.
Η απόσπαση vairagya (ή άλλες λέξεις όπως asaṅga, asaṃsakti κλπ.) είναι η κύρια πρακτική που συμβουλεύει ο Κύριος Κρίσνα σε όλη τη Μπχαγκαβάντ Γκήτα.
Η στροφή 2.48 προτρέπει: «Σταθερά στον γιόγκα [της ανάπτυξης] να κάνεις το καθήκον σου [δηλ. την εργασία που έχεις μπροστά σου] έχοντας παρατήσει προσκολλήσεις [υπέρ ή κατά]». Και ο Σάνκαρα σχολιάζει εδώ «Να παρατήσεις ακόμα και την επιθυμία να ευχαριστήσεις τον Θεό». Και το 2.52 – Όταν η buddhi (= η διάνοια της διάκρισης) υπερβεί την ομίχλη της ψευδαπάτης, θα έχεις αγνή απόσπαση…» Και στο τελευταίο κεφάλαιο, 18.49 έχουμε όμοια προτροπή – «Με τη μπούντχι αποσπασμένη, …δίχως επιθυμίες…».
Οι Ουπανισάδες επίσης συχνά προτρέπουν την απόσπαση και το παράτημα των επιθυμιών και ο Σάνκαρα στα σχόλια του τονίζει την ανάγκη γι’ αυτήν την ενέργεια όπως στη Chāndogya 6.14.2, τη Bṛh. 4.3.35 κλπ. Και προειδοποιεί πως ο μαθητής δεν θα φθάσει σε Αυτοσυνειδησία, αν δεν έχει αποσπασθεί από τα εγκόσμια (Bṛh. 1.4.1,3.5.1 κλπ.).
