Νικόδημος
Ο Śaṅkara (γύρω στο 500 ΠΚΕ) είναι ο μεγάλος δάσκαλος και φιλόσοφος που αναθεώρησε την Βεδική παράδοση και θεμελίωσε το μονιστικό σύστημα Advaita Vedānta : αυτό από όλα τα συστήματα στην Ινδία στη σύγχρονη εποχή έχει τη μεγαλύτερη απήχηση (μαζί με τον Βουδισμό) στη Δύση. Ο Rāmānuja (γύρω στο 1200 ΚΕ) ίδρυσε τον κλάδο Visiṣṭa-advaita, όπου δε χρειάζεται ο οπαδός να γνωρίσει το Απόλυτο (Μπράχμαν), μα μόνο να το λατρεύει με ακλόνητη αφοσίωση: έχει μεγάλη απήχηση στους σύγχρονους Ινδούς.
Οι κύριες διαφορές μεταξύ των δύο συστημάτων είναι οι εξής:
1) Η πρώτη βασική διαφορά είναι η προσέγγιση στις Ουπανισάδες. Έχοντας ως αφετηρία του την ιδέα της απόλυτης Ενότητας και μιας αμετάβλητης αιώνιας και απεριόριστης Αρχής, ο Σάνκαρα παίρνει μερικές προτάσεις (mahā-vākyas), τους δίνει τεράστια σπουδαιότητα κι ερμηνεύει με τη βοήθεια τους όλη την διδασκαλία των Ουπανισάδων και της Bhagavad Gītā. Έτσι δημιουργείται το απόλυτα μονιστικό σύστημα Βεδάντα. (Π.χ. ο Εαυτός του ανθρώπου είναι ίδιος με το Απόλυτο, την Πρωτουσία, Πρωταρχή και Πρωταιτία των πάντων: ayam ātmā brahma: Māṇḍūkya Ουπ. Η πρόταση προεκτείνεται ως sarvaṃ hy etad brahma = όλο αυτό [το σύμπαν] είναι Μπράχμαν. Η Chāndogya Ουπανισάδα έχει παρόμοια πρόταση 3.14.1. Sarvaṃ khalu idam brahma = όλο αυτό [το Σύμπαν] σίγουρα είναι brahman).
Ο Ραμάνουτζα διαφωνεί θεωρώντας πως κάθε Ουπανισάδα πρέπει να εξετάζεται ως σύνολο. Αλλά όπου υπάρχουν αντιφάσεις, αυτές πρέπει να θεωρούνται ως αδυναμία του ανθρώπινου νου να κατανοήσει πλήρως και να ερμηνεύονται με τον καλύτερο δυνατό τρόπο.
2) Ο Σάνκαρα θεωρεί το Απόλυτο Μπράχμαν απερίγραπτο, απερινόητο και δίχως ιδιότητες εκτός από prajñāna (νοημοσύνη, συνειδησία): είναι nirvisiṣṭa (δίχως ιδιαιτερότητες) και γίνεται γνωστό μόνο όταν το άτομο το συνειδητοποιήσει.
Ο Ραμάνουτζα θεωρεί το Απόλυτο ως ύψιστο Θεό που μπορεί εν μέρει να γίνει γνωστός και να λατρεύεται. Αλλιώς γιατί οι Ουπανισάδες να λένε “πρέπει να γνωρίσετε τον Κύριο, το Μπράχμαν” κλπ; Ο Θεός έχει ορισμένες ιδιότητες, είναι visiṣṭa.
3) Ο Σάνκαρα θεωρεί το Μπράχμαν ως Ον πέρα από τους τρεις guṇa της Φύσης sattva, rajas και tamas: είναι nirguṇa μα αρχικά μπορεί να θεωρείται πως έχει τους γκoύνες και είναι saguṇa. (Διότι το Μπράχμαν είναι άυλο, ανεκδήλωτο και οι γκούνες χαρακτηρίζουν εκδηλώσεις).
Ο Ραμανούτζα αποδίδει και τους γκούνες και άλλες ποιότητες στο Μπράχμαν. Αλλά σχετικά με τους γκούνες, το Μπράχμαν είναι śuddha sattva “αγνό σάττβα” (= φως, χαρά, κατανόηση).
4) Το Μπράχμαν είναι κατά τον Σάνκαρα nir-ākara “άμορφο” – αφού δεν έχει καθόλου ιδιότητες. Και είναι απρόσωπο.
Για τον Ραμάνουτζα το Μπράχμαν είναι προσωπική θεότητα. Πιο συγκεκριμένα, ο Θεός, ο Ύψιστος Κύριος είναι ο Viṣṇu, ανθρωπόμορφος! (έτσι εγέρθηκε η ισχυρή σέκτα των Vaiṣṇavite, λάτρεις του Viṣṇu).
5) Advaita για τον Σάνκαρα σημαίνει απόλυτη ενότητα, απόλυτος μονισμός – το Ένα δίχως δεύτερο. Μόνο το Μπράχμαν είναι πραγματικότητα. Όλα τα άλλα είναι φευγαλέα σαν όνειρο. Ο αληθινός Εαυτός του ανθρώπου είναι ίδιος με το Μπράχμαν και ίδιος σε όλα τα πλάσματα.
Ο Ραμάνουτζα δέχεται πως εκτός από το Μπράχμαν υπάρχουν jīvātma “εαυτοί ενσαρκωμένοι” όσοι και οι άνθρωποι. Υπάρχει επίσης η Μητέρα Φύση, η Prakṛti. Οι jīvātma και η Prakṛti είναι το σώμα του Μπράχμαν. Έτσι και τα τρία αποτελούν μία ενότητα, advaita!
6) Ο Σάνκαρα χρησιμοποιεί το κόνσεπτ māyā “πλάνη, ψευδαπάτη, για να εξηγήσει τη φαινομενική διαφορά μεταξύ του κόσμου της πολλαπλότητας και του Ενιαίου Μπράχμαν που είναι η πραγματικότητα. Εκείνο το Ένα Μπράχμαν, η μια Ουσία και Νοημοσύνη/Συνειδησία, εμφανίζεται μέσω māyā ως δυϊσμός ή πολλαπλότητα (το ένα και τα πολλά φαινόμενα). Ο ύψιστος σκοπός του ανθρώπου είναι να ξεφύγει από την δική του άγνοια που είναι μια αντανάκλαση της οικουμενικής Μαγιά και να συνειδητοποιήσει το Μπράχμαν ως Εαυτό του και ως μόνη πραγματικότητα.
Ο Ραμάνουτζα επίσης χρησιμοποιεί τη μαγιά, μα ως δύναμη του θεού που δημιουργεί και κρατά συγχρόνως τα πλάσματα σε πλάνη. Λόγω μαγιάς οι άνθρωποι παγιδεύονται στον κόσμο και στον κύκλο μετενσωματώσεων και υποφέρουν. Ο τρόπος λύτρωσης είναι να παραδοθούν στον Κύριο!
7) Ο Σάνκαρα θεωρεί το σύμπαν και όλα τα πλάσματα, όλα τα φαινόμενα, ως πλανερή παρουσίαση, ως όνειρο του Μπράχμαν, ενώ το ίδιο ποτέ δεν μεταβάλλεται. Σε αυτή την πλανερή παράσταση (όπως ένα δραματικό έργο, ένα φαντασιακό μυθιστόρημα), Ναι, συμβαίνουν πολλά και διάφορα, κύκλοι δημιουργίας, ανάπτυξης και κατάλυσης. Μα όλα αυτά δεν έχουν πραγματική σημασία διότι ανήκουν στη σφαίρα της ψευδαίσθησης. Δημιουργία και κατάλυση sṛṣṭi και pralaya είναι κινήσεις στο όνειρο, όπως και pravṛtti εκπόρευση (από το Μπράχμαν) και nirvṛtti επιστροφή. Η συνειδητοποίηση είναι πως ο Άτμαν είναι πάντα ελεύθερος, αφυπνισμένος και αγνός.
Για τον Ραμάνουτζα ο κόσμος πολλαπλότητας είναι πραγματικός ως σώμα του Θεού. Έτσι είναι και η δημιουργία και η κατάλυση που είναι συγχώνευση στον Θεό. Μα και όταν η δημιουργία όλη συγχωνεύεται πίσω στην Πρωτουσία του Θεού, η prakṛti και οι jīvātma παραμένουν και εκπορεύονται πάλι χωριστά στον επόμενο κύκλο δημιουργίας.
8) Ο Σάνκαρα τονίζει πως μόνο μέσω γνώσης/συνειδητοποίησης φτάνει το άτομο στην λύτρωση mokṣα, που είναι ένωση του Άτμαν με το Μπράχμαν. Αυτή η συγχώνευση, συνειδητοποίηση “Είμαι το Απόλυτο, αγέννητο, αθάνατο” μπορεί να πραγματωθεί ακόμα και εν ζωή. Είναι εργασία του ίδιου του ατόμου με τη βοήθεια (ή χάρη) του δασκάλου που το καθοδηγεί και του Μπράχμαν.
Ο Ραμάνουτζα λέει πως η λύτρωση επέρχεται με τη χάρη του Θεού και δεν πραγματώνεται δίχως αυτήν. Και η χάρη οδηγεί στην πλήρη παράδοση. Μα η “ψυχή” (ο Άτμαν) δεν συγχωνεύεται στο Μπράχμαν. Παραμένει ξεχωριστό ον μέσα στην Πρωτουσία του Θεού. Μπορεί να αποκτήσει πολλές θεϊκές ιδιότητες, μα ποτέ δεν γίνεται ένα με τον Θεό.
