Υπάρχουν τρία ουσιαστικά κριτήρια για κάθε φιλοσοφική/ψυχολογική διδασκαλία που υπόσχεται αυτοβελτίωση ή πνευματική ανάπτυξη. Το πρώτο αφορά την πληρότητα του συστήματος, δηλαδή κατά πόσο δίνει μια συνολική παρουσίαση του κόσμου, του σύμπαντος μα και της κοινωνίας αφενός και αφετέρου, παρουσίαση της ανθρώπινης φύσης. Και βέβαια πρέπει να έχει αληθοφάνεια. Το δεύτερο αφορά την πρακτική άποψη με αναλύσεις του ανθρώπινου ψυχισμού και ασκήσεις που να προάγουν βελτίωση όχι μόνο στη νοοτροπία με νέες ιδέες μα και στην οντότητα έτσι που αντικοινωνικά, αρνητικά χαρακτηριστικά στον ψυχισμό μας να μειώνονται και να αυξάνονται οι αρετές και οι ηθικές εκδηλώσεις. Το τρίτο κριτήριο αφορά την εφαρμογή με μία δοκιμασμένη μέθοδο.
1. Η φιλοσοφία στην Δύση είναι ελλιπέστατη διότι είναι μελέτη (εξέταση, ανάλυση και σύγκριση) θεωριών και ιδεών δίχως πρακτική εφαρμογή που να εξαγνίζει και να βελτιώνει τον ψυχισμό και την ηθική συμπεριφορά του ανθρώπου ανυψώνοντας την σε πολύ λεπτότερο (δηλαδή πνευματικό) επίπεδο. Η κοσμολογία της είναι σχεδόν ανύπαρκτη. Η δε ψυχολογία είναι μελέτη άλλων ατόμων που δεν μπορεί να είναι όντως αντικειμενική αφού δεν μπορούμε να γνωρίζουμε άμεσα τον άλλον. Η χριστιανική θεολογία δεν εξετάζει την δομή του ανθρώπινου ψυχισμού και η Αγία Τριάδα δεν έχει πολλή σχέση με τον γνωστό μας κόσμο. Βουδιστικές σχολές προσφέρουν πολλές αλήθειες για τη δυστυχία και τη συμπεριφορά του ανθρώπου μα δεν συμπεριλαμβάνει τον Εαυτό ή τον έσχατο παρατηρητή.
Για να μην πολυλογώ, το μόνο πλήρες φιλοσοφικό σύστημα είναι το Βεδάντα και μάλιστα, κατά τη γνώμη μου, το μονιστικό του πρώτου Shankaracharya. Αυτό έχει την ενωτική παρουσία του Μπράχμαν ως Πρωταρχή, το σύμπαν με τα τρία επίπεδα (αιτιακό, λεπτό, υλικό) και τον άνθρωπο με αντίστοιχα σώματα και τη Συνειδησία (prajñāna) που μοιάζει να παίρνει πολλές παροδικές μορφές μα να είναι και ο αληθινός Εαυτός κάθε όντος. Έχω γράψει πολλά άρθρα για αυτό το σύστημα.
2. Το μονιστικό Βεδάντα δίνει μια πλήρη χαρτογράφηση του ανθρώπινου ψυχισμού με τα τρία σώματα (αιτιακό/πνευματικό, λεπτό/νοητικό και χοντρό/υλικό. Ο νους έχει τα όργανα (ή τις συχνότητες) και πολύ σύντομα τα τρία βασικά αναγνωρίζονται στην εμπειρία citta “νόηση, μνημοσύνη”, buddhi “αξιολόγηση, διάκριση” manas “σκέψη, διατύπωση επιθυμίας”. Και οι τρεις είναι εκδηλώσεις της δύναμης της Συνειδησίας. Υπάρχει επίσης στον ψυχισμό, ο αχανκάρα που είναι ο πολύ γνωστός μας εγωισμός που χρειάζεται μελέτη, ανάλυση και αναχαίτιση ή διάλυση των βλαβερών τάσεών του (= άγνοια, αλαζονεία, απληστία). Αυτά όλα αναγνωρίζονται θεωρητικά καθώς και ανώτερα επίπεδα Συνειδησίας κι εμπνεύσεις ή εκλάμψεις έμφυτης γνώσης.
Το σύστημα σου ζητάει ευθύς εξαρχής να μην αποδέχεσαι τίποτα αλλά να εξετάζεις κάθε οδηγία, κάθε ιδέα, στην πρακτική εμπειρία σου. Σου δίνει, βέβαια, την βασική αρχή ότι ο Εαυτός σου είναι ίδιος με τον Εαυτό σε κάθε άνθρωπο και ίδιος με τον Εαυτό του σύμπαντος, Μπράχμαν. Μα σε προειδοποιεί πως αυτή η συνειδητοποίηση θα είναι πρακτική, προσωπική εμπειρία μετά από πολλή εργασία απομάκρυνσης ή διάλυσης πολλών παρανοήσεων που έχουν φωλιάσει στον ψυχισμό μας.
3. Μερικές διδασκαλίες ακούγονται διανοητικές και κρύες. Άλλες θερμές με αφοσίωση και συναίσθημα. Άλλες πάλι έχουν στοιχεία και από τα δύο. Ενώ άλλες περιέχουν πολλά λάθη. Π.χ. Το αποκρυφιστικό σύστημα του Γκουρτζίεφ δεν λέει κάτι ουσιαστικό για μέτρο στην δράση και στη ζωή γενικά, παρότι περιέχει εξαιρετική ψυχολογία.
Η φιλοσοφία Βεδάντα έχει κάτι πολύ αληθινό και ζωντανό διότι αναφέρεται σε κάτι πολύ αληθινό και ζωντανό στον άνθρωπο. Μια βασική διαπίστωση είναι πως ο Εαυτός είναι απλή, αμετάβλητη Συνειδησία (και μακαριότητα). Τα πάντα εγείρονται και συμβαίνουν μέσα σε αυτήν την αμετάβλητη Συνειδησία (ή επίγνωση) η οποία, παρά τις όποιες, κάποτε πολύ μεγάλες αλλαγές εμπειρίας, δεν επηρεάζεται καθόλου. Μόλις αρχίσεις να έχεις εμπειρία αυτής της αλήθειας συνειδητοποιείς πως δεν χρειάζεται να επιτύχεις κάτι, να αποκτήσεις κάτι, διότι αυτή είναι, ήταν και θα είναι πάντοτε η φύση σου, ο Εαυτός σου.
Μαζί με την συνειδητοποίηση της αλήθειας αυτής για τη φύση σου, έρχεται και νέα βαθύτερη χαρά, ικανοποίηση και γαλήνη. Ούτε συναισθήματα σκαμπανεβάζουν πλέον ούτε αμφιβολίες ταράζουν το νου. Ανακαλύπτεις μια νέα σταθερότητα, την οποία είχες πάντα – μα καλυμμένη.
Η μελέτη σου εδώ, διδάσκει ο Shankara, πρέπει να γίνεται δίχως εγωιστική επιθυμία. Απόσπαση είναι η πρακτική την οποία εφαρμόζεις συνεχώς.
