1. Μια από τις 4 Μεγάλες Εκφράσεις Mahāvakyas για το Μπράχμαν που επιλέχθηκαν από τις Ουπανισάδες είναι ο προσδιορισμός “Το Μπράχμαν είναι νοημοσύνη/συνειδησία/prajňānaṃ brahma” (Aitareya Ουπ 3.1.3). Άλλος μεγάλος προσδιορισμός του Μπράχμαν είναι satyaṃ jňānam anantaṃ brahma (Taittirīya Ουπ. 2.1.1: Το Μπράχμαν είναι αλήθεια/πραγματικότητα, σοφία/συνειδησία, άπειρο). Και τους δυο αυτούς προσδιορισμούς τους εξετάζει εκτενώς ο Śaṅkara στα σχόλια του στις Ουπανισάδες και στο Brahmasūtra.
Υπάρχει όμως και η διατύπωση στη Bṛhadāraṇyka Ουπ. 2.3.6: athāta adeśa: neti neti na hy etasmād anyat param asti – και τώρα η διδασκαλία: “όχι αυτό/έτσι, όχι αυτό/ετσι” – δεν υπάρχει ανώτερη/καταλληλότερη [ονομασία για το Μπράχμαν] από αυτήν! (Και συνεχίζει: atha nāmadheym – satyasya stayam: τώρα το όνομα – αλήθεια της αλήθειας.)
2. Σχολιάζοντας αυτό καθαυτό το χωρίο, ο Σάνκαρα λέει: “Πώς με αυτόν τον όρο ‘όχι αυτό/έτσι, όχι αυτό/έτσι’ [η Ουπανισάδα] επιχειρεί να περιγράψει την αλήθεια της αλήθειας;… Μπορούμε να πούμε ‘Εκεί κινείται μια λευκή αγελάδα με κέρατα’. Μα το Μπράχμαν δεν έχει τέτοια χαρακτηριστικά. Βέβαια [η Ουπανισάδα] περιγράφει το Μπράχμαν μέσω ονομασίας, μορφής και λειτουργίας λέγοντας (2.4.12) ‘Αυτό το Μέγα Ον είναι ατελεύτητο (ananta), απεριόριστο (apāra), μια μάζα Νοημοσύνης (vijňāna-ghana)’ και στο 3.9.28 ‘Νοημοσύνη (vijňāna), μακαριότητα (ānanda) brahma [είναι το Μπράχμαν]. Μα όταν θέλουμε να περιγράψουμε την αληθινή Φύση Του δίχως τις διαφοροποιήσεις που επιφέρουν οι περιοριστικές προσθήκες, είναι αδύνατον. Το περιγράφουμε μόνο με αυτόν τον τρόπο neti neti εξαλείφοντας έτσι κάθε πιθανό προσδιορισμό…”
Ο Σάνκαρα μιλάει, φυσικά, για τις υπερεπιβολές στην ενιαία, άμορφη και απερινόητη Φύση του Απόλυτου Εαυτού (Άτμαν-Μπράχμαν). Και προσθέτει πως αν το διπλό “Νέτι” αναφερόταν στο υλικό και νοητικό επίπεδο ή στο ανώτερο και κατώτερο Μπράχμαν, καθώς αυτά θα εκμηδενίζονταν, δεν θα έμενε κάτι (= Μπράχμαν) για να διδαχτεί, όπως όταν ο Ajātaśatru λέει στον Gārgya (Bṛh Ουπ. 2.1.15) “Είναι αντίθετο με την παραδοσιακή πρακτική ένας ξατρίγια σαν εμένα να διδάσκει έναν βραχμάνο το Μπράχμαν, μα θα σε διδάξω”.
3. Στο έργο του Χίλιες Διδαχές (Upadeśa-Sāhasrī, Μετρικό τμήμα κεφ. 18, 19-25 και 198) εξηγεί πως η πολλαπλότητα στο Μπράχμαν αποκλείεται από την διδαχή στις Ουπανισάδες “Νέτι-νέτι”! Όπως το οδυνηρό άγχος που έχει ένα παιδί το υπερεπιβάλλει στον εαυτό του ένας γονιός που δεν το έχει, έτσι υπερεπιβάλλουμε στον Εαυτό τον ατομικό εγωισμό [με τις πολυποίκιλες ιδιότητές του]. Και αυτές απορρίπτονται με τη διδαχή του śruti “Νέτι νέτι – Όχι αυτό/έτσι, όχι αυτό/έτσι”. Το ίδιο συμβαίνει όταν υπερεπιβάλλουμε χρώμα ή φωτιά σε μια περιοχή του ουρανού, ενώ δεν υπάρχει.
Το ίδιο βλέπουμε να γίνεται, όπως ο Σάνκαρα υποδείχνει αλλού, με την εικόνα φιδιού που λόγω σκοταδιού ή κακού κοιτάγματος υπερεπιβάλλουμε σε ένα κομμάτι σκοινί (Σχόλια στη Chāndogya Ουπ. 6.2.2 και Māṇḍūkya Ουπ. 2.17).
Σε κάθε τέτοια περίπτωση, με το “Νέτι νέτι, όχι αυτό, όχι αυτό” εξαλείφουμε κάτι που δεν είναι αληθινό: εξαλείφουμε τη μη αληθινή υπερεπιβολή, για να μείνει το αληθινό το πραγματικό. Διότι μόνο σε πραγματικά αντικείμενα, ιδέες και φαινόμενα που όμως είναι υπερεπιβολές κι έτσι μη αληθινά μπορούν να εφαρμοστούν λόγια και να εξαλειφθούν με “Νέτι νέτι”.
4. Στα σχόλια στο Μπραχμασούτρα ο Σάνκαρα συχνά αναφέρει αυτήν την εξαιρετική, όπως φαίνεται, πρακτική προσέγγιση στην αληθινή Φύση του Εαυτού που είναι το Μπράχμαν μέσω της απόρριψης κάθε υπερεπιβολής και προσθήκης. Μα στο σχόλιο στο 3.2.22 δίνει μια λεπτομερή αναλυτική επεξήγηση. Εδώ θα δώσω μόνο μια σύνοψη των σχολίων του μα με τα δικά του λόγια.
“Τώρα ο προσδιορισμός του Μπράχμαν “νέτι νέτι” (Bṛh 2.3.6). Σε τι αναφέρεται η απόρριψη (όχι… ). Δεν φαίνεται κάτι συγκεκριμένο παρότι η λέξη iti (na+iti) δείχνει κάτι πολύ κοντινό προς απόρριψη. Η λέξη “iti” μπορεί να αναφέρεται σε “αυτό, ετούτο” κάτι άμεσα παρόν ή “έτσι, εκείνο είπε ο δάσκαλος”. Μπορεί να είναι οι δυο μορφές του Μπράχμαν, επίσης, που αναφέρθηκαν νωρίτερα – κατώτερη και ανώτερη.
Κι εδώ εγείρεται αμφιβολία. Κι ένας αντίπαλος (άλλης θεώρησης) μπορεί να πει πως είναι οι 2 μορφές του Μπράχμαν διότι το Μπράχμαν, όπως λένε οι Γραφές, είναι απερίγραπτο και ασύλληπτο κι έτσι κατάλληλο αντικείμενο για απόρριψη.
5. Μα, φυσικά, τέτοια απόρριψη οδηγεί σε μηδενισμό. Η απόρριψη, εξάλειψη [όπως καταδείχνεται στο §3] αφορά κάτι που λαθεμένα λόγω παρανόησης, υπερεπιβάλλεται σε κάτι αληθινό, υπαρκτό στην αντικειμενική πραγματικότητα. Αν η εξάλειψη δεν αφήνει κάτι πραγματικό, τότε απορρίπτεται και η πραγματικότητα που είμαστε κι εμπειρόμαστε: και αυτό γίνεται αδύνατο!
Εξάλλου, οι Γραφές βρίθουν από θετικές δηλώσεις όπως “Ο Εαυτός πρέπει να συνειδητοποιηθεί ως υπάρχουσα πραγματικότητα” (Kațha Ουπ. 2.3-13) ή “Ο γνώστης του Μπράχμαν φθάνει στο Ύψιστο” (Tait. Ουπ. 2.1.1) κλπ. Λέγεται επίσης πως “το Μπράχμαν δεν Το φθάνουν οι λέξεις κι έτσι επιστρέφουν [άκαρπες] μαζί με τον νου” (Tait. 2.9.1). Μπορεί να είναι απερίγραπτο [λέξεις, λόγια] και απερινόητο [μυαλό, νους], μα το Μπράχμαν είναι υπαρκτό και είναι ο εσώτατος Εαυτός, αιώνιος, αγνός, ενσυνείδητος [= με αδιάλειπτη επίγνωση των πάντων] κι ελεύθερος [= λυτρωμένος]!
Οπότε, η απόρριψη καλύπτει στοιχεία και σχήματα που βρίσκονται ως υπερεπιβολές στο υλικό σώμα [με όργανα και ουσίες] και στο αόρατο λεπτό ή πνευματικό με λεπτές, αθέατες διαθέσεις και άλλες ενέργειες, μα όχι το ίδιο το Μπράχμαν, που είναι η αθέατη βάση για όλα τα γνωστά μας φαινόμενα.
6. Αυτό είναι το θεωρητικό επίπεδο που έπρεπε να εξηγήσει ο Σάνκαρα στους αντιπάλους (βουδιστές, ορθόδοξους θυσιαστές, λογίους από pūrṇa-mīmaṃsā, sāṅkhya, vaiśeṣika και άλλες σχολές) στην εποχή του, οπότε η αρχαία φιλοσοφία Βεδάντα είχε παρακμάσει και λησμονηθεί στην αληθινή φύση της. Αυτό είναι που και σήμερα πρέπει να εξηγηθεί σε όσους αναζητούν την αλήθεια.
Η θεωρητική άποψη Βεδάντα έχει διαιρεθεί σε 9 ή 10 σχολές. Μα η πρακτική “νέτι νέτι” παραμένει ζωντανή και αποτελεσματικότατη για κάθε ειλικρινή αναζητητή που, παραμερίζοντας κι εξαλείφοντας όλα όσα παρατηρεί στο σώμα και τον νου ως εντυπώσεις κι εμπειρίες, εκλάμψεις κι εμπνεύσεις, με “Όχι αυτό, όχι έτσι”, προχωρώντας βαθύτερα, φθάνει τελικά στη συνειδητοποίηση του Εαυτού ως Μπράχμαν – Εαυτός των πάντων, αγνός, αιώνιος, αμετάβλητος, ενσυνείδητος, ελεύθερος από κάθε περιορισμό!
