4. Ο κεντρικός άξονας της διδασκαλίας του Σάνκαρα είναι η πραγμάτωση του ύψιστου αγαθού για τον άνθρωπο (niḥśreyasa ή śreyas) που επέρχεται με τη συνειδητοποίηση του Άτμαν (ή Μπράχμαν). Αυτή είναι όχι αποτέλεσμα οποιασδήποτε δράσης, μα άμεση γνώση, άμεση συνειδητοποίηση.
Ωστόσο, παρότι το άτομο που αναζητάει την Αυτοσυνειδητοποίηση πρέπει τελικά να αγνοήσει κάθε άποψη του karmakāṇda (πεδίο βεδικών τελετουργιών) και να στραφεί εξολοκλήρου στο jñānakāṇda (πεδίο γνώσης του Άτμαν/Μπράχμαν – brahmavidyā ή ātmajñāna) υπάρχουν αρκετές πρακτικές που μπορεί να εφαρμόσει προκαταρκτικά για να αποδιώξει εμπόδια και παρανοήσεις στον ψυχισμό του κι έτσι να βάλει σε απαραίτητη τάξη τις λειτουργίες του νου του. Το πρώτο μέρος της Ταϊτιρίγια δίνει αρκετές τέτοιες πρακτικές.
Ξεκινώντας με επικλήσεις-υμνωδίες (όπως «Ωμ! Ας έχουμε την ευλογία του [θεού] Μίτρα! Ομοίως του Βάρουνα!») προχωράει στις «μεγάλες συνθέσεις» (mahā-saṃhitā) που μπορούν να χρησιμοποιηθούν για διαλογισμό ή, ακριβέστερα για περισυλλογή (γενικά upāsana). Η πρώτη σχετίζεται με τον κόσμο (adhiloka). «Η γη είναι η πρώτη μορφή· ο ουρανός η ύστερη· ο αιθέρας η σύνδεση (sandhi)· ο αέρας το συνδετικό (sandhāna).» Μια άλλη είναι σχετικά με τους απογόνους (adhipraja). «Η μητέρα είναι η πρώτη μορφή· ο πατέρας η ύστερη· το παιδί η σύνδεση· η γενεσιουργία το συνδετικό.»
Επίσης, δίνονται ασκήσεις περισυλλογής για τον puruṣa, το brahman (mahaḥ), τα συμπαντικά στοιχεία (κεφ7: πυρ, αέρας κλπ.) και τα ατομικά (ζωτικές πνοές, αισθήσεις κλπ.). Μετά, στα κεφάλαια 9-12 δίνονται λεπτομέρειες για τις οδηγίες που παρέχει ο δάσκαλος στον μαθητή, όπως: Μάθαινε και δίδασκε το ορθό, την αλήθεια, ασκητική, ησυχία του νου κλπ.
5. Αλλά, όπως είπαμε, ο Σάνκαρα εστιάζει στο 2ο τμήμα και μάλιστα στο 2.1.1 όπου διατυπώνεται μια προσδιοριστική υπόδειξη για τη φύση του Μπράχμαν (§3). Χωρίς να είναι ορισμός έχει τρία ονόματα-επίθετα που βοηθούν στο να μη συμπεριλαμβάνεται αυτό το αγνό Ον στην πληθώρα όντων και φαινομένων στο γνωστό μας σύμπαν.
Στην Aitareya Ουπ. 3.3 ορίζεται – prajñānaṃ brahma: το Μπράχμαν είναι υπέρτατη Νοημοσύνη, ύψιστη Συνειδησία (= συνείδηση, συνειδητότητα). Εδώ η Συνειδησία/Νοημοσύνη δεν είναι ιδιότητα ή χαρακτηριστικό του Όντος Μπράχμαν μα το ίδιο το Μπράχμαν.
Αφού η Ουπανισάδα, λίγο νωρίτερα στο ίδιο χωρίο αναφέρθηκε στις διάφορες κατηγορίες πλασμάτων και φαινομένων (θεότητες, ριζώματα/στοιχεία, θηλαστικά, φυτά, άνθρωποι κλπ.), είπε πως όλο αυτό το σύμπαν – sarvaṃ tat prajñānetraṃ/ prajñāne pratiṣṭhitam/ prajñānetro lokaḥ/ prajñā pratiṣṭhā/ prajñānaṃ brahma. Και ο πρώτος Śaṅkara σχολιάζει κι ερμηνεύει το κείμενο ως εξής:
Όλο εκείνο ανεξαίρετα υπάρχει και κινείται χάρη στη Συνειδησία (prajñā) που είναι το Μπράχμαν. Netra = κινούμενο ή έχοντας ύπαρξη (χάρη στη συνειδησία). Είναι εδραιωμένο στη Συνειδησία, δηλαδή στηρίζεται από το Μπράχμαν στη δημιουργία του, ύπαρξη και κατάλυσή του. Ο κόσμος (loka) έχει ως υποκινητή/οδηγητή του (Netra = οδηγό, οφθαλμό) τη Συνειδησία. Η Συνειδησία είναι το θεμέλιο/στήριγμα όλου του κόσμου. Η Συνειδησία είναι το Μπράχμαν. Εκείνο, όταν είναι ελεύθερο από τις διαφοροποιήσεις που εμφανίζουν οι περιοριστικές υπερεπιβολές (upādhi–viśeṣa) είναι άμωμο (niranjana), αμόλυντο (nirmala), άπραγο (niṣkriya), γαλήνιο (śānta), μοναδικό δίχως δεύτερο (ekam advayam) [με καταλληλότερη ονομασία] neti neti «όχι αυτό, όχι αυτό» (Bṛhadāraṇyaka Ουπ. 3.9.26)… Είναι ο Ύψιστος παντογνώστης που κυβερνά τα πάντα: λέγεται antaryāmin «Εσώτερος Ρυθμιστής», πέρα από λόγια και σκέψεις.
6. Όλες οι περιγραφές, θετικές ή αρνητικές, δεν προσδιορίζουν (ή «φωτογραφίζουν») το Μπράχμαν ή τον Εαυτό – εκτός από τη λέξη prajñāna «συνειδησία» στο τμήμα §2. Πρέπει να θεωρούνται μάλλον, όπως λέει ο Σάνκαρα στον σχολιασμό του στην Taittirīya 2.1.1, lakṣaṇa-artha υποδείξεις που υποδηλώνουν περίπου τη γενική ποιότητα.
Η φράση είναι satyaṃ jñānam anantaṃ brahma (2.1.1): «Μπράχμαν είναι αλήθεια/πραγματικότητα, σοφία/συνειδησία, απεραντοσύνη». Οι πανεπιστημιακοί συζητούν εκτεταμένα για το θέμα εισάγοντας και την ερμηνεία lakṣaṇā-artham «με σκοπό τον (προσδι-)ορισμό» του Μπράχμαν. Η συζήτηση είναι περίπλοκη και κουραστική. Για λεπτομέρειες κι ενδελεχή εξέταση βλ. σελ. 145-151 στο Śaṃkara’s Advaita Vedanta της J.G. Suthren Hirst, 2002, Routledge Curzon, Λονδίνο και Νέα Υόρκη. Μα, συνοψίζοντας, η καθηγήτρια δείχνει πως δεν μπορεί να είναι προσδιορισμός, διότι ο Σάνκαρα αποκλείει κάθε δηλωτική περιγραφή έχοντας απορρίψει κάθε ιδιότητα από το Απόλυτο Μπράχμαν.
7. Η λέξη satya = αλήθεια, πραγματικότητα που δεν αλλάζει ποτέ, σε αντίθεση με τον γνωστό μας υλικό και νοητικό κόσμο όπου τα πάντα αλλάζουν αδιάκοπα, είναι επομένως και αθανασία.
jñāna είναι γνώση, σοφία, συνειδησία, [κι εδώ] νοημοσύνη [μα και ζωή].
anantam = ατελεύτητο όχι μόνο στον χρόνο μα και στον χώρο, γι’ αυτό και άπειρο, απέραντο, απεριόριστο, ά-μορφο.
Κάθε προσδιοριστική λέξη υποδείχνει μια άποψη και συγχρόνως βοηθάει στον αποκλεισμό ανεπιθύμητων συνειρμικών νοημάτων. Π.χ. satya “πραγματικότητα”, αμετάβλητη και αθάνατη, μπορεί να ερμηνευτεί και ως ουσία υλική, ως δημιουργικός πράκτορας – με συγκεκριμένη μορφή. Με jñāna, όμως, αμέσως κατανοούμε πως δεν πρόκειται για υλική αιτία ή συγκεκριμένο πράκτορα, μα μια άυλη και ουσιαστική, ενσυνείδητη, συνεργική και δημιουργική Δύναμη ως Πρωταρχή, Πρωτουσία και Πρωταιτία. Μετά, an-anta «δίχως όριο ή τέλος» δηλώνει απεριόριστη απεραντοσύνη, πέρα από χώρο και χρόνο, πέρα από κάθε γνωστή μορφή, έστω κι ενσυνείδητη.
Αυτή είναι μια σύνοψη του μακροσκελέστατου σχολιασμού του Σάνκαρα για την επεξηγηματική ρήση satyam κλπ. που ακολουθεί στο χωρίο το οποίο αρχίζει με brahma-vid āpnoti param “όποιος γνωρίζει/συνειδητοποιεί [έτσι] το Μπράχμαν φτάνει στο Υπέρτατο”.
Έπεται συνέχεια…
