Πολλοί Ρωμαίοι αριστοκράτες στράφηκαν στον Στωικισμό διότι είδαν ότι έδινε μια διαφορετική πτυχή της ελληνικής κουλτούρας άλλη από την ηδονιστική προσέγγιση που είχε εισχωρήσει στους τρόπους της Ρώμης ακυρώνοντας ή διαβρώνοντάς τα πολύ αυστηρότερα ήθη της δικής τους παράδοσης. Έδινε μια εσωτερική ισχυρή σταθερότητα και ασπίδα κατά του εκφυλισμού.
Τα εξωτερικά γεγονότα, οι γενικές συνθήκες στο περιβάλλον δεν είναι στον έλεγχο του ατόμου. Οι ερμηνείες, οι κρίσεις και οι πράξεις είναι δικές του. Ο ενάρετος βίος είναι αρκετός για ευτυχία. Η δυστυχία προέρχεται από πλανερές αντιλήψεις, όχι από τις εξωτερικές περιστάσεις
Για τους Ρωμαίους αριστοκράτες που συχνά έπρεπε να ελιχθούν σε μεταβαλλόμενες πολιτικές καταστάσεις, αυτή η φιλοσοφία δεν ήταν παρηγορητική μόνο ως θεωρία: ήταν και σταθερή πυξίδα και ανθεκτική πανοπλία – με τέσσερις λογικές και πολύ πρακτικές αρχές.
α) Η αρετή είναι το μόνο απαραίτητο αγαθό. Πλούτη, υγεία, φήμη, θέση και δύναμη ανήκουν στα “αδιάφορα”. Μπορούμε να τα επιδιώξουμε μα δεν είναι στον έλεγχο μας, ούτε “αγαθά” καθαυτά. Σοφία, δικαιοσύνη, θάρρος, αυτοέλεγχος- αυτές οι ιδιότητες, εκδηλώσεις της αρετής, είναι οι ίδιες καλές.
β) Έλεγχος και αποδοχή. Οι γνώμες, επιθυμίες, επιλογές και πράξεις είναι στον έλεγχο μας. Τα σώματα, η υγεία, αρρώστια και θάνατος, η υπόληψή μας δεν είναι: εμπλέκονται ξένες δυνάμεις όπως ο καιρός, ο χρόνος, η βούληση και δράση άλλων. (Κεντρική διδαχή του Επίκτητου, στο 3 πιο κάτω.)
γ) Εναρμόνιση με τη Φύση. Το να ζεις σύμφωνα με τη Φύση σημαίνει να ζεις σύμφωνα με τη λογική διάκριση (λόγος = ratio). Όντας πλάσματα λογικά, οι άνθρωποι οφείλουν να ζουν σύμφωνα με το Λογικό τους που αντανακλά τη λογική νοημοσύνη η οποία κυβερνά το Σύμπαν. Από αυτήν τη δύναμη πηγάζει και η αρετή. Ο συναισθηματισμός και ρομαντισμός δεν έχουν θέση στον Στωικισμό. Αποδοχή της αρρώστιας, συμφοράς, και της όποιας δυσάρεστης πραγματικότητας είναι άποψη της σοφίας.
δ) Το Σύμπαν κυβερνιέται από νόμους: δεν είναι χαώδες. Το πεπρωμένο, δηλαδή ό,τι μας συμβαίνει, πηγάζει από τους φυσικούς νόμους. Εξωτερικές συνθήκες κι εξελίξεις είναι προκαθορισμένες από τους νόμους, αλλά η δική μας συμμετοχή είναι δική μας επιλογή κι ευθυγραμμίζεται με την Αναγκαιότητα.
Παραθέτω τέσσερις σημαντικούς Στωικούς της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας.
1) Κάτων ο Νεότερος. Αυτός είχε μια ακλόνητη ευθύτητα και ακεραιότητα και πολέμησε κατά του Ιουλίου Καίσαρα που ήθελε να καταλύσει τη Δημοκρατία, τη Res-publica. Όταν ο Καίσαρας νίκησε, ο Κάτων αυτοκτόνησε κι έμεινε στην παράδοση ως μοντέλο ασυμβίβαστης αντίστασης κατά της τυραννίας.
2) Lucius Annaeus Seneca. Αυτός ήταν πολιτικός, δραματογράφος και στωικός φιλόσοφος, σύμβουλος του Νέρωνα. Έγραψε πολλές Επιστολές για πάμπολλα θέματα, πάντα προωθώντας στωικές αρχές. Τόνισε: τη βραχύτητα της ζωής, τους κινδύνους της οργής, την πλάνη και τους κινδύνους του πλούτου, την ανάγκη να χρησιμοποιούμε τον χρόνο με σοφία. Είχε τεράστια περιουσία και πολλοί κριτικοί αναρωτιούνται αν όντως ζούσε σύμφωνα με όσα πρέσβευε. Όταν κατηγορήθηκε για συνωμοσία, διατάχθηκε από τον Νέρωνα να αυτοκτονήσει. Σύμφωνα με τον ιστορικό Τάκιτο, αντιμετώπισε τον θάνατο με θάρρος και αξιοπρέπεια.
3) Επίκτητος. Αυτός ήταν ένας δούλος με αναπηρία στο αριστερό πόδι (το έσπασε ο κύριος του) που ελευθερώθηκε κι έγινε δάσκαλος. Γνωστός για τις Διατριβές και το Εγχειρίδιο του τα οποία, όμως, έγραψε ο μαθητής του Αρριανός. Αυτός τόνιζε ανελέητα τη συγκράτηση (κι εξέταση) της επιθυμίας, της δράσης και της συναίνεσης. Ή βασική διδαχή του ήταν απλή: δεν είναι τα γεγονότα που σε ταράζουν αλλά η δική σου ερμηνεία αυτών!
4) Ο Μάρκος Αυρήλιος, αυτοκράτορος και τελευταίος των έξι σπουδαίων αυτοκρατόρων (2ος αιώνας) είναι και ο πιο γνωστός όχι μόνο λόγω του αξιώματός του μα λόγω του έργου του (στα Ελληνικά) Τα εις Εαυτόν που είναι ένα είδος ημερολογίου των σκέψεων του, πάντα με τη Στωική φιλοσοφία. Τονίζει τα θέματα συνεχούς αυτοεξέτασης, επίγνωσης της θνητότητας, συγκράτησης της οργής και σταθερότητας στο καθήκον. Στα γραπτά του φανερώνεται αμφιβολία, κόπωση, αυτοκριτική. Διεξήγαγε πολέμους κι έζησε σε συνθήκες επιδημίας. Πάντα προσπάθησε να κυβερνήσει ορθά εφαρμόζοντας όσο μπορούσε τα στωικά ιδεώδη του. Η ειλικρίνεια του δίνει στα γραπτά του μνημειώδη, διαχρονική ποιότητα.
