1. Όπως έγραψα σε προηγούμενα άρθρα, ο Śaṅkara δέχεται πως μόνο η άμεση, εμπειρική γνώση επιφέρει την Αυτοσυνειδητοποίηση που είναι Λύτρωση: αυτή η γνώση είναι συνειδητοποίηση «Εγώ είμαι το Μπράχμαν» (Φιλ972: Χρόνος (που περνά). Έτσι παραμερίζει προσεγγίσεις λατρείας και τελετουργιών. Αλλά δεν αποκλείει εντελώς την αφοσίωση στον Κύριο. Αναφέρει διάφορες θεότητες όπως Hiraṇyagarbha (χρυσή μήτρα, χρυσό έμβρυο), Virāṭ (μονάρχης), Prajāpati (Κύριος των πλασμάτων), Maheśvara (Μέγας Κύριος), Brahmā, Svayambhū (Αυθύπαρκτος), Antaryamin (εσωτερικός ρυθμιστής) κλπ. Μα ο προσφιλέστερος θεός του ή Κύριος είναι ο Viṣṇu και η εμφάνισή του ως Kṛṣṇa στο επικό Mahābhārata και στο Θεϊκό Άσμα Bhagavad Gītā.
Πολλοί λόγιοι θεωρούν πως ο Σάνκαρα απορρίπτει κάθε άποψη άλλη από την αυστηρή πειθαρχεία της γνώσης και αντιπαραθέτουν τη λατρευτική προσέγγιση του Rāmānujācārya (γύρω στο 1200 ΚΕ). Μα δεν μπορούμε να παραβλέψουμε τα σχόλια του Σάνκαρα στη Μπχαγκαβάντ Γκήτα όπου εκτός από τη γνώση εκθειάζεται και η Οδός Λατρείας με την πλήρη παράδοση στον Κύριο (īśvara-praṇidhāna) – Kṛṣṇa/Vāsudeva/ Viṣṇu.
2. Στο Brahmasūtra 2.2.44 ο Σάνκαρα σχολιάζει πως οι Bhāgavata, οι οπαδοί του Vāsudeva/Viṣṇu, τον λατρεύουν ως Ύψιστο parameśvara πηγαίνοντας σε τόπους λατρείας του (abhigamana), προσφέροντας δώρα (ījya), παίρνοντας πρόσφορα (upādāna), μελέτη και ψαλμωδία (svādhyāya), πρακτικές γιόγκα για γαλήνεμα του νου. Μετά από 100 έτη τέτοιας λατρείας, έχοντας διαλύσει διάφορα εμπόδια (kleśa), λέει, ενώνονται με τον Μεγαλόχαρο. Αλλά, συνεχίζει, η αφοσίωση πρέπει να κατευθύνεται στον Nārāyana που είναι ο Εαυτός των Πάντων και για χάρη των οπαδών, και όπως λένε οι Γραφές (śruti Αποκαλύψεις όπως οι Βέδες και οι Ουπανισάδες, και smṛti παραδοσιακές διδαχές όπως η Γκήτα ή οι Νόμοι του Μάνου), παρουσιάζεται σε πολλές μορφές θεοτήτων.
Σε άλλα μέρη του Μπραχμασούτρα, επίσης, ο Σάνκαρα αναφέρει πως για χάρη ευκολότερου διαλογισμού στον Εαυτό (ή Μπράχμαν), ο Ύψιστος, παρότι δίχως ιδιότητες, δίνει την ενέργεια ή παρουσία του σε ορισμένα μέρη (αγαλματίδια κλπ. śālagrāma). Μια τέτοια αναφορά βρίσκουμε στο σχόλιο στο εδάφιο 1.2.7 με αναφορά στον Hari (= Viṣṇu). Παρότι πανταχού παρών, ο Ύψιστος γίνεται πιο αισθητός σε αυτά τα σημεία. Και όμοιες αναφορές βρίσκουμε στα εδάφια 1.2.12, 3.3.9 και 4.1.3.
3. Αλλά σε κάθε περίπτωση, η αφοσίωση και λατρεία πρέπει να είναι ολοκληρωτική, δίχως δεύτερο αντικείμενο. Όπως λέγεται στη Γκήτα 8.14 «Όποιος θυμάται Εμένα [= τον Kṛṣṇa] πάντα και δεν στρέφεται σε άλλον» ananyacetāḥ satataṃ māṃ smarati. Ομοίως στο 9.13, 9.30, 11.54 κλπ.
Προτού όμως προχωρήσουμε σε πληρέστερη εξέταση της Μπχαγκαβάντ Γκήτα, θα ρίξουμε μια ματιά και στη Bṛhadāraṇyaka Ουπ. όπου κι εκεί ο Σάνκαρα αφήνει όμοια σχόλια. Σχολιάζοντας το εδάφιο 1.3.1 (όπου αναφέρονται θεοί και δαίμονες), λέει πως το να βλέπουμε εικόνες θεοτήτων όπως ο Viṣṇu, να ακούμε ονόματα και να συμμετέχουμε σε ορισμένες τελετουργίες – αυτά όλα έχουν βάση στην πραγματικότητα του Μπράχμαν. Μα όποιος έχει συνειδητοποιήσει την πραγματικότητα του Μπράχμαν στον Εαυτό του, δεν επιδίδεται σε λατρείες και τελετουργίες.
Και στο 5.1.1 ο Σάνκαρα παραθέτει την αναλογία του Μπράχμαν με το νερό του ωκεανού. Ο ωκεανός είναι μια ενιαία μάζα. Μα υπάρχουν διαφοροποιήσεις κυμάτων, αφρού και φυσαλίδων. Όπως το Μπράχμαν, ο ωκεανός, είναι η πραγματικότητα έτσι και τα κύματα, αφρός, φυσαλίδες που αντιστοιχούν σε ονόματά, μορφές και τελετές διάφορες, είναι πραγματικότητα. Μα όλες αυτές οι διαφοροποιήσεις διαρκούν πολύ λίγο και συγχωνεύονται πίσω στην ενιαία μάζα του ωκεανού.
4. Στη Γκήτα ο Σάνκαρα συναντά, όπως κι εμείς, διάφορες ονομασίες īśa (15, 18.44 κλπ.), īśvara (4.6, 15.8, 16.14), deva και deveśa (10.5, 11.44 κλπ.) κλπ.
Στο 4ο κεφάλαιο, ο Κύριος εξηγεί (4.5-8) πως έχει πολλές ενσαρκώσεις, όποτε η Δικαιοσύνη στον κόσμο [φαίνεται να] παρακμάζει και η αδικία [να] ακμάζει για την προστασία των ενάρετων (sādhu) και την εξάλειψη των κακών (duṣkṛt-) για να ανυψωθεί πάλι ο dharma (= αρετή, δικαιοσύνη, νομιμότητα).
Ο Σάνκαρα επεξηγεί τα λόγια του Κρίσνα, «Είμαι αγέννητος (aja-), ο αμετάβλητος Εαυτός (avyaya – ātmā), με αμείωτη γνώση και δύναμη που είναι η φύση μου, και ο πανίσχυρος Κύριος των πλασμάτων από τον [θεο-δημιουργό] Μπραχμά ως το χορτάρι. Ωστόσο, ελέγχοντας τη φύση μου māyā που έχει τους τρεις γκούνα και κυβερνά όλο τον κόσμο έτσι που να μη γνωρίζει τον ένα Εαυτό στη μορφή του Vāsudeva, φαίνομαι (iva) να γεννιέμαι σαν να έχω σώμα χάρη στη Μάγια – όχι στην πραγματικότητα (na paramārthatas)».
Παρότι αγέννητος και αθάνατος, ο Εαυτός για χάρη των πλανεμένων ανθρώπων μοιάζει να παίρνει μορφή για να τους σώσει από την πλάνη της άγνοιας.
5. Στα εδάφια 10.9-12 ο Κύριος εξηγεί παραπέρα πώς ακριβώς βοηθάει τους αφοσιωμένους οπαδούς που έχουν στρέψει όλη τη ζωή τους σ’ Εκείνον (9. madgataprāṇā – ). Τους βοηθάει χαρίζοντάς τους buddhi-yoga «διανοητική ένωση» (10: «ένωση με την οποία γνωρίζουν και πλησιάζουν Εμένα τον Ύψιστο Κύριο ως Εαυτό τους· parameśvaram ātmabhūtam). Με συμπόνοια, Εγώ, ο Εαυτός στην εσώτερη φύση τους διαλύω το σκοτάδι της άγνοιάς τους (που προκαλεί παρανόηση και πλάνη mithya, moha) με τη φλόγα της γνώσης (jñāna–dīpa) που φέρνει διάκριση, απόσπαση και μονόαιχμο διαλογισμό (11).
Και ο Άρτζουνα αναγνωρίζει πως ο Κύριος Κρίσνα είναι το Ύψιστο Μπράχμαν, το Ύψιστο Καταφύγιο, ο Ύψιστος Εξαγνιστής (pavitra), ο προαιώνιος Θεός (12).
Υπάρχει το saguṇa-brahman, το Μπράχμαν με ιδιότητες/ποιότητες, ο Κύριος που λατρεύουν οι άνθρωποι που δεν έχουν τη γνώση και διαλογίζονται ή προσεύχονται σ’ Εκείνον. Η ένωση με αυτό το Μπράχμαν είναι περιοριστική και μετά από κάποια χρονική περίοδο, το άτομο επανενσωματώνεται. Μα με ορθή καθοδήγηση, το άτομο στρέφεται στο nirguṇa-brahman, το Μπράχμαν δίχως ιδιότητες, όπως στην Katḥa Ουπ. 1.2.22: «ασώματο ανάμεσα σε σώματα, μόνιμο στα παροδικά, μεγάλο και διάχυτο παντού». (1.1.4 Brahmasūtra-bhāṣya 1.1.4, μα και αλλού όπως 1.2.14 (nirguṇam api sad-brahma το Μπράχμαν όντας δίχως ποιότητες), 2.1.14 κλπ.).
