Απλουστευτικά, οι κύριες Ουπανισάδες Bṛhadāraṇyaka, Chāndogya, Aitareya, Īśā κλπ., βρίσκονται στο τέλος των κειμένων āraṇyaka που περιγράφουν την ζωή αναχωρητών στο δάσος. Αυτά τα κείμενα είναι προσαρτημένα στα μεγαλύτερα κείμενα brāhmaṇa που επεξηγούν και σχολιάζουν τους Βεδικούς Ύμνους και δίνουν οδηγίες για θυσίες και άλλες τελετουργίες. Αυτά τα κείμενα λέγονται karma-kaṇḍa καθώς ασχολούνται με δράση και έργα (karma) ενώ οι Ουπανισάδες θεωρούνται jñāna-kaṇḍa καθώς εξαγγέλλουν προσεγγίσεις για τη γνώση του Brahman, που είναι η Πρωταρχή, Πρωτουσία και Πρωταιτία του Σύμπαντος.
Εκ πρώτης κι επιπόλαιης όψης, οι Ουπανισάδες είναι τυχαία, ετερόκλητα κείμενα με ψυχολογικές αναλύσεις του ανθρώπινου ψυχισμού (διάνοια, συναισθήματα, εμπνεύσεις, διαθέσεις, λογική κλπ.) και μεταφυσικές θεωρήσεις. Ουπανισάδες γράφονταν ως και τον 19ο αιώνα. Αλλά σημασία έχουν οι 10 κύριες Ουπανισάδες που σχολίασε εκτενώς ο ādiśaṅkara, o πρώτος śaṅkarācārya και μερικές άλλες στις οποίες αναφέρθηκε στα σχόλιά του. Εκτός από τις 4 στην πρώτη παράγραφο, έχουμε την Taittirīya, Kena, Kaṭha, Praśna, Muṇḍaka και Māndukya και τη Śvetāśvatara και Kauṣītaki. Οπότε αυτά τα κείμενα που μιλούν για τον Αληθινό Εαυτό του ανθρώπου ως ίδιο σε όλους και ίδιο με το Μπράχμαν, τον Εαυτό του Σύμπαντος, την Πραωτουσία από την οποία προήλθαν και στην οποία επιστρέφουν τα πάντα, εντάσσονται στο φιλοσοφικό σύστημα του Μονιστικού Βεδάντα.
Αυτά τα κείμενα διατυπώθηκαν στις αρχές της 3ης χιλιετίας ΠΚΧ τουλάχιστον, αν και μερικά μπορεί να είναι πολύ πολύ παλαιότερα. Δεν ξέρουμε ποιοι τα διατύπωσαν αλλά τα κείμενα αναφέρουν διάφορους σοφούς όπως οι Yājñavalkya, Uddalaka, Pippalāda, Gautama, Vāruṇa κλπ. Καμιά Ουπανισάδα δεν είναι συστηματική πραγματεία ψυχολογίας, φιλοσοφίας ή θεολογίας. Όλες περιέχουν σκόρπιες διατυπώσεις, ερωτήσεις, διαλόγους, επεξηγήσεις, κλπ. Υπάρχουν και μερικές περιγραφές της προέλευσης της δημιουργίας. Υπάρχουν διαφορές και φαινομενικές αντιφάσεις. Μα όλες συμφωνούν στο ότι η φαινομενική πολλαπλότητα του κόσμου μας προέρχεται από μια αρχέγονη Eνότητα, το Μπράχμαν, που εισέρχεται στα πάντα και σε όλα τα πλάσματα για να είναι ο Εαυτός τους (Atman ή Puruṣa) και αυτός ο Εαυτός είναι ίδιος σε όλα και ίδιος με το Μπράχμαν.
Οι Ουπανισάδες δίνουν συγχρόνως οδηγίες για το πώς τα άτομα που έχουν λησμονήσει την πραγματική προέλευση και φύση τους και βασανίζονται από παρανοήσεις και πόνο, μπορούν, αν το θελήσουν, να μελετήσουν με κάποιο δάσκαλο και βαθμιαία να αποδιώξουν τη λησμονιά και άγνοια και να συνειδητοποιήσουν την πραγματικότητα.
Κάποια ώρα αργότερα, μα στην αρχαιότητα ΠΚΧ, διάφοροι σοφοί συστηματοποίησαν (ή τουλάχιστον προσπάθησαν) τις διδασκαλίες. Ένας ήταν ο Bādarāyaṇa που συνέθεσε το λεγόμενο Brahma-sūtra (= Αποφθέγματα για [τη γνώση του] Μπράχμαν). Ο ādiśankara σχολίασε το Μπραχμασούτρα κι ανέπτυξε πληρέστερα το φιλοσοφικό σύστημα Βεδάντα – οπότε το Μπραχμασούτρα λέγεται και Βεδάντα-σούτρα. Αργότερα και άλλοι έγραψαν τα δικά τους σχόλια. Αλλά σήμερα το βασικό σύστημα είναι η αυστηρά μονιστική θεώρηση του Shankaracharya.
Ένα βασικό ερώτημα είναι αυτό που τίθεται στην Taittirīya 3.1.1, “Ποιο είναι εκείνο από το οποίο εκδηλώνονται αυτά τα όντα, εκείνο χάρη στο οποίο ζούνε αφού εκδηλωθούν, Εκείνο προς το οποίο προχωρούν και τελικά συγχωνεύονται. Εκείνο είναι το Μπράχμαν”.
Σε σχέση με αυτήν την έρευνα επισημάνθηκαν ορισμένες διατυπώσεις που βοηθούν. Υπάρχουν 4 βασικές που ονομάστηκαν mahāvākya και πολλές άλλες. Μια 5η “μεγάλη πρόταση” (mahāvākya) λέει “Όλο αυτό το σύμπαν είναι όντως το Μπράχμαν” (Chāndogya 3.14.1 sarvaṃ khalu idaṃ brahma). Οι άλλες 4 είναι: (α) Αυτός ο Εαυτός είναι το Μπράχμαν (Bṛhadāraṇyaka 2.5.11) (β) Εγώ είμαι το Μπράχμαν (Bṛhad. 1.4.10) (γ) Το Μπράχμαν είναι νοημοσύνη/συνειδησία (Aitareya 3.5.3). (δ) Εκείνο εσύ είσαι! (Chānd. 6.11).
Μετά είναι διάφορες άλλες καθοδηγητικές διατυπώσεις.
“Μόνος ο Άτμαν υπήρχε εδώ στην αρχή” (Bṛh. 1.4.1, Ait. 1.1).
“Μόνο ύπαρξη ήταν αυτό [το Σύμπαν] στην αρχή” (Chad. 6.2.1).
“Εδώ δεν υπάρχει καθόλου πολλαπλότητα” (Bṛh, 4.4.19).
“Μόλις ο Άτμαν-εαυτός γίνει γνωστός, όλος αυτός ο κόσμος γίνεται γνωστός” (Bṛh. 4.5.6).
“Αυτός ο κόσμος στην αρχή ήταν ανύπαρκτος/ανεκδήλωτος (a-sat). Μετά φανερώθηκε ως υπαρκτός (sat: Tait. 2.7.1)”.
“Από τον Εαυτό Άτμαν εκδηλώνεται η ζωή” (prāṇa: Praśna 3.3).
Υπάρχουν και άλλες διατυπώσεις που δίνουν κατεύθυνση έρευνας και μελέτης και πρακτικής εφαρμογής. Με την πρακτική εφαρμογή εξαγνίζονται η διάνοια και το συναίσθημα. Όταν φύγουν τα εμπόδια και οι παρανοήσεις που ρίζωσαν στον ψυχισμό και ο νους ησυχάσει πλήρως, η γνώση του Εαυτού (ή του Μπράχμαν) παρουσιάζεται δίχως άλλη προσπάθεια.
Η φιλοσοφία Βεδάντα εκφράζει τις διδαχές των Ουπανισάδων φέρνοντας σε αρμονία όλες τις διαφορές. Ο Shankaracharya προώθησε ανεπιφύλακτα και με ενδελεχή λογική ανάλυση την ιδέα της ενότητας (ή μονισμού: advaita). Μόνο η παρανόηση μας κάνει να βλέπουμε δυισμό ή πολλαπλότητα αντί για το Ένα.
