O Thomas Hobbes (5/4/1588 – 4/12/1679) ήταν Άγγλος φιλόσοφος, από τους πρώτους στοχαστές που θεμελίωσαν την ιδέα του σύγχρονου κράτους και ίδρυσαν την πολιτική φιλοσοφία. Γράψαμε πριν χρόνια για τον στοχαστή αυτόν στο Φιλ616: Thomas Hobbes και αξίζει να ξαναδιαβαστεί. Σήμερα κάνω μια περιεκτική σύντομη παρουσίαση.
Οι άνθρωποι, έγραψε, ήταν εκ φύσεως εγωιστές επιδιώκοντας το συμφέρον τους, την ατομική ευτυχία τους.
«Η ευδαιμονία είναι η διαρκής πορεία της επιθυμίας από το ένα αντικείμενο στο άλλο, όπου η απόκτηση του πρώτου δεν είναι παρά ο δρόμος για το επόμενο. Αυτό οφείλεται στο ότι σκοπός της ανθρώπινης επιθυμίας δεν είναι μια μοναδική και στιγμιαία απόλαυση, είναι αντίθετα η εξασφάλιση της ικανοποίησης και των μελλοντικών επιθυμιών διά παντός. Οι θεληματικές λοιπόν πράξεις και οι διαθέσεις όλων των ανθρώπων τείνουν όχι μόνον στην κατάκτηση, αλλά και στην εξασφάλιση ευτυχισμένης ζωής».
Αλλά στη «φυσική της κατάσταση η ζωή του ανθρώπου είναι μοναχική, φτωχή, κτηνώδης και σύντομη». Δίχως τον φόβο μιας ανώτερης αυθεντίας που θα τους απειλούσε η ζωή των ανθρώπων θα ήταν ένα άγριο παιχνίδι.
Οι άνθρωποι έχουν εκ φύσεως το δικαίωμα να δρουν ελεύθερα κάνοντας ό,τι θέλουν, μα στην κοινωνία έχουν μόνο δικαιώματα ελευθερίας που τους παραχωρεί το κοινωνικό σύνολο το οποίο εκπροσωπείται από τον μονάρχη. (Στην πραγματικότητα, προτού το κοινωνικό σύνολο θέσει περιορισμούς στην απόλυτη, όπως τη φαντάζονται οι θεωρητικοί, ελευθερία μας, η ίδια η Φύση έχει επιβάλει περιορισμούς στην υλική μας ζωή, όπως το ότι πρέπει να αναπνέουμε και να έχουμε ανάπαυση κλπ., και στη νοητική λειτουργία μας, όπως στο ότι βλέπουμε μόνο τρεις διαστάσεις, οι αισθήσεις λειτουργούν στο παρόν μόνο κλπ.)
Στην απουσία μονάρχη ή ανώτερης εξουσίας, βρισκόμαστε σε μια φυσική κατάσταση «α-νομίας» όπου όμως «τίποτα δεν είναι άδικο» (Λεβ 13.13). Εδώ επικρατεί σχεδόν «πόλεμος του καθενός ενάντια σε όλους τους άλλους». (Στην πραγματικότητα δεν ισχύει αυτό ή τουλάχιστον δεν το ξέρουμε στα σίγουρα, αφού υπάρχει αφενός η έλξη προς ομοίους και συχνά παρόρμηση βοήθειας και αφετέρου ο έρωτας.) Η θεραπεία, η λύση, είναι να δημιουργηθεί μια κοινή αυθεντία με την αποδοχή ενός συμβολαίου με το οποίο όλοι αποδέχονται να υπακούν εξίσου την αυθεντία του μονάρχη.
Αυτά δεν είναι μόνο ρητορεία. Ο Χομπς έζησε σε μια άστατη περίοδο γεμάτη θρησκευτικούς και εμφύλιους πολέμους. Ο ίδιος αναγκάστηκε να επιστρέψει στην Αγγλία από την Ευρώπη, διότι ξαφνικά λόγω θρησκευτικού πολέμου κι επικράτησης του Καθολικισμού θα έπρεπε να ασπαστεί τον Ρωμαιοκαθολικισμό. Όχι, γιατί πίστευε στον Προτεσταντισμό, αλλά γιατί δεν μπορούσε να αποδεχτεί την κατάσταση όπου οι απλοί άνθρωποι εξαπατιούνταν από τους ιερωμένους να δεχτούν τα δόγματα τους και να πεθαίνουν σε πολέμους που δεν τους αφορούσαν.
«Τα πάθη που ωθούν τους ανθρώπους προς την ειρήνη είναι ο φόβος του θανάτου, η επιθυμία των πραγμάτων που απαιτούνται για μια άνετη διαβίωση και η ελπίδα ότι αυτά θ’ αποκτηθούν με την εργατικότητα. Ο ορθός λόγος προβάλλει τους κατάλληλους όρους για ειρήνη, έτσι ώστε οι άνθρωποι να οδηγηθούν σε συμφωνία. Αυτοί οι όροι αποκαλούνται, αλλιώτικα, Νόμοι της Φύσης…».
Γι’ αυτό πρότεινε μια νέα Αρχή πολιτικής ευθύνης που τους ανάγκαζε να μην αλληλοσκοτώνονται για τιποτένιους, ανούσιους λόγους. Η αυθεντία του κράτους, της κυβέρνησης, του Μονάρχη, δεν πηγάζει από κάποιο Θεϊκό Δικαίωμα (= Ελέω Θεού) αλλά μόνο σαν μια συμφωνία, ένα συμβόλαιο, για αυτοσυντήρηση των πολιτών όλων.
Ο Χομπς πρότεινε απόλυτη Μοναρχία, διότι διαιρεμένη ή περιορισμένη δεν θα ήταν αποτελεσματική. Έπρεπε ο μονάρχης να έχει τη δύναμη θέσπισης νόμων, εποπτείας, δικονομίας, φορολογίας κλπ. Του ξέφυγε όμως η σοφία στον Μονάρχη που θα διασφάλιζε όπως γνώριζε ο Πλάτωνας, δικαιοσύνη και πραγματική αποτελεσματικότητα. Αλλιώς η κατολίσθηση σε μια αβέβαιη, σπαρασσόμενη δημοκρατία ήταν αναπόφευκτη.
Από τη ρωμαιοκαθολική Μέρι Α΄ (πριν την Ελισάβετ Α’, 16ος αιώνας ως την Ένδοξη Επανάσταση (1688, δηλ. περίπου 250 χρόνια) οι Εκκλησίες με τη συμβολή του Μονάρχη έκαιγαν «αιρετικούς» κι έσφαζαν αλλόπιστους.
Ο Χομπς πρότεινε την Αυθεντία των Πολιτών (του Δήμου!) φτιάχνοντας μια γέφυρα ανάμεσα στην μεσαιωνική Απολυταρχία και τον μοντέρνο Νόμο. Αυτός ενέπνευσε σε μεγάλο βαθμό τον Τζον Λοκ και τον Γάλλο Ρουσσώ που με τη σειρά τους ενέπνευσαν την Αμερικανική επανάσταση.
Επαναλαμβάνω – έπρεπε όμως να τονιστεί η ανάγκη της σοφίας!
