4. Τι είναι αυτή η ψευδαίσθηση, πλάνη, άγνοια ή παρανόηση; Σε τι οφείλεται; Πώς εγείρεται στον κόσμο, στον άνθρωπο;
Το βασικό, πιο κατάλληλο παράδειγμα είναι η υπερεπιβολή adhyāsa/ adhyāropa – όταν δηλαδή η φύση (τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα) ενός όντος ή πράγματος υπερεπιβάλλεται σε άλλο κι έτσι καλύπτει τη φύση του άλλου. Όπως στην περίπτωση που σε ημίφως νομίζεις ένα φυτό να είναι άνθρωπος ή μια κουλούρα σκοινί να είναι φίδι.
Ο Gauḍapāda θεωρείται να είναι δάσκαλος του δασκάλου του Śaṅkara, ή και παλαιότερος, κι έγραψε (ή συνέθεσε) μετρικά σχόλια στη Māṇḍūkya Ουπανισάδα που εξετάζει τη σημασία του ήχου ΩΜ. Τα σχόλια του λέγονται kārikās και διαιρούνται σε 4 κεφάλαια. Στο 2.17 λέει: – “Όπως ένα σκοινί που δεν έχει κοιταχτεί καλά μπορεί στο σκοτάδι να-μοιάζει-στη-φαντασία-μας [λόγω του σκοταδιού της άγνοιας] με άλλα πράγματα.”
Και ο Σάνκαρα σχολιάζει επιπλέον: Ο Εαυτός ομοίως μοιάζει να είναι ξεχωριστό πλάσμα ή η ζωτική ενέργεια (prāṇa) διότι δεν έχει εξεταστεί στην αληθινή του φύση που είναι αγνή νοημοσύνη, ύπαρξη απλή και ουσία ενιαία (a–dvaya) και διαφορετική από τις ανάξιες ιδιότητες του κόσμου όπως ο σανσάρας (= αλυσίδα ενσωματώσεων), αιτία-και-αποτέλεσμα κλπ.
Ο Σάνκαρα χρησιμοποιεί αυτήν την αναλογία για να δείξει πως το Μπράχμαν, ως Πρωτουσία και Πρωταιτία των πάντων δεν τροποποιείται. Η εμφάνιση μεγάλης ποικιλίας μορφών και ονομάτων στον κόσμο, όπως τεράστια ποικιλία δοχείων από πηλό, δεν οφείλεται στην τροποποίηση της ουσίας του Μπράχμαν αλλά στην υπερεπιβολή μορφών και ονομάτων της άγνοιας (ή πλάνης māyā).
Είναι η άγνοια ή παρανόηση avidyā που δημιουργεί και υπερεπιβάλλει πάνω στο σκοινί την εικόνα του φιδιού. Και είναι η άγνοια, η μη ενδελεχής εξέταση της φύσης του Εαυτού, που φτιάχνει τις πλανερές εικόνες πως είναι το περιορισμένο θνητό σώμα ή ο νους ή η ζωτική ενέργεια και ό,τι άλλο. Στην πραγματικότητα ο Εαυτός, η ουσία ή φύση του, δεν αλλάζει, δεν μεταβάλλεται, δεν τροποποιείται
Σε αυτήν, λοιπόν, την κατάσταση παρανόησης, άγνοιας, όπου η φύση του αληθινού Εαυτού υπερεπιβάλλεται πάνω στις καταστάσεις του σώματος και του νου και το άτομο νομίζει πως ο ίδιος έχει κρυολογήσει (ενώ είναι το υλικό σώμα) ή πως ο ίδιος είναι έξυπνος ή όχι (ενώ πρόκειται για τον νου), δίνεται βοήθεια από μια διδασκαλία για προπαρασκευή κι εξάγνιση και τελικά έρχεται η σωτήρια χάρη – από τον Άτμαν ή το Μπράχμαν – anugraha, prasāda.
5. Ας μην νομίσουμε πως εδώ καινοτομεί ο Σάνκαρα. Ο φιλόσοφος πάντα ακολουθεί τις αγαπημένες του Ιερές Γραφές που είναι οι Ουπανισάδες. Και όντως κάποιες Ουπανισάδες διατυπώνουν την ανάγκη για την είσοδο της Χάρης. Έτσι, στην Kaṭha Ουπ. 1.2.23 διαβάζουμε: “Αυτός ο Εαυτός δεν μπορεί να γίνει γνωστός μέσω πολλής μάθησης, ούτε μέσω διάνοιας (medhā), ούτε μέσω πολλής πληροφόρησης.” Μετά το κείμενο λέει: yam evaiṣa vṛṇute tena labhyah tasyaiṣa ātmā vivṛṇute tanūṃ svām. Και ο Gambhῑrānanda (σελ. 148-149, τόμος 1, Eight Upaniṣads Advaita Ashuma 1977 (1957)) ακολουθώντας τον Σάνκαρα μεταφράζει – “Μπορεί να γίνει γνωστός μόνο μέσω του Εαυτού στον οποίο προσεύχεται ο αναζητητής. Σ’ εκείνον τότε ο Εαυτός (του αναζητητή) αποκαλύπτει την αληθινή του φύση.”
Αλλά η πρώτη σανσκριτική πρόταση, πάλι με τα σχόλια του Σάνκαρα, μπορεί να μεταφραστεί και πιο ορθά ως “Τον γνωρίζει/φτάνει (labhyas: αποδέχεται) εκείνος (ο αναζητητής) τον οποίο επιλέγει (vṛ-nute) ο ίδιος [ο Εαυτός]”. Ο Σάνκαρα σχολιάζει στη συνέχεια “γίνεται γνωστός, αποδεκτός από τον αναζητητή με δική του βούληση”, όπως και με δική του βούληση τού αποκαλύπτεται.
Η στροφή βρίσκεται ολόιδια και στη Muṇḍaka Ουπ. 3.2.3, όπου έχουμε όμοια απόδοση από τον Gambhῑrānanda (τόμος 2, σελ. 161-162), όπου ο Σάνκαρα σχολιάζει “διότι ο Εαυτός γνωρίζεται/φθάνεται/γίνεται αποδεκτός (labhyas) από την ίδια τη φύση του (- svabhāvatvāt)”.
6. Όπως στο τμήμα §1, τα σχόλια του Σάνκαρα στη Bhagavad Gῑtā, Εισαγωγή (2η παράγραφο) και στο χωρίο 2.39, έτσι και οι δυο Ουπανισάδες λένε πως ο ίδιος ο Άτμαν επιλέγει σε ποιον αναζητητή θα αποκαλυφθεί πλήρως.
Εδώ τώρα εγείρεται θέμα δικαιοσύνης και αμεροληψίας. Ναι, σίγουρα ο υπέρτατος Κύριος, που είναι ο Εαυτός του Σύμπαντος και κάθε ανθρώπου, μπορεί ο ίδιος να αποφασίζει για τέτοιο και οποιοδήποτε άλλο θέμα. Αλλά ο Σάνκαρα βεβαιώνει πως ο Άτμαν και το Μπράχμαν δεν έχουν καμιά ανθρώπινη ιδιότητα και φυσικά ούτε την ιδιότητα της εύνοιας προς κάποιο άτομο και την απόρριψη άλλων. Το δηλώνει αυτό ξεκάθαρα σε σχόλιό του στην Katḥa Ουπ. 2.2.13: ο Κύριος παρέχει όλα τα αγαθά στους πολλούς και υπέρτατη γαλήνη (śānti) στους σοφούς που διακρίνουν (dhira), όχι άλλους˙ παρέχει δηλαδή στο κάθε άτομο ό,τι του αξίζει/ταιριάζει.
Αλλά στη Bhagavad Gῑtā 9.29 ο ίδιος ο Κύριος Κρίσνα λέει πως είναι “ίδιος προς όλα τα όντα” samo ΄haṃ sarvabhūteṣu. Και ο Σάνκαρα παραθέτει τον στίχο τρεις φορές στο δικό του έργο Upadeśa-sāhesrῑ Χίλιες διδασκαλίες (1.10.8, 1.10.11 και 1.14.47).
Και στον σχολιασμό του σε αυτό το χωρίο του Άσματος εξηγεί πώς γίνεται και ο Κύριος, παρότι ίδιος και αμερόληπτος προς όλους και όλα, φαίνεται να επιλέγει κάποιο άτομο για να το εξυψώσει με τη χάρη Του μα όχι άλλα. Η στροφή λέει “Είμαι ίδιος προς όλα τα όντα: κανείς δεν μου είναι μισητός ή αγαπητός. Όμως αυτοί που αφοσιώνονται με πλήρη αφοσίωση ζουν μέσα Μου κι Εγώ μέσα τους”. Είναι, σχολιάζει ο Σάνκαρα, όπως μια φωτιά. Όσοι είναι κοντά ζεσταίνονται πιο πολύ από όσους είναι μακρύτερα. Είναι φυσικό φαινόμενο και όχι ότι ο Κύριος μεροληπτεί υπέρ των μεν και εναντίον των άλλων. Δεν αποστρέφεται κανένα. Αφήνει να λειτουργήσει ο φυσικός Νόμος.
