Ο Μαρξ ο ίδιος πάντα απέφευγε να προσδιορίσει τη μορφή του κομμουνισμού της αταξικής κοινωνίας
Στο Κριτική του Προγράμματος Γκότα και Ερφούρτης (Κοροντζή, Αθ. 1976), ο Μαρξ έγραψε πως στην ανώτερη μορφή του κομμουνισμού, μετά την αυτοκατάργηση του κράτους, θα ίσχυε η αρχή «από τον καθένα ανάλογα με τις ικανότητές τους, στον καθένα ανάλογα με τις ανάγκες του.»
Σε πολλά μαρξιστικά βιβλία οι «ανάγκες» αντικαθίστανται με τη λέξη «συνεισφορά».
Η αντικατάσταση οφείλεται στην αντίληψη πως πριν τον «ανώτερο κομμουνισμό,» θα υπάρξει εξ ανάγκης ο «κατώτερος» που είναι ο σοσιαλισμός με την ανεπάρκεια αγαθών και διανομής (και άλλων ελλείψεων) ενώ η εξουσία έχει περιέλθει στους προλετάριους!
Ο Ένγκελς, που συνέβαλε στη συγγραφή του Κομμουνιστικό Μανιφέστο έγραψε Πρόλογο στην επανέκδοση του έργου αυτού, 1890, γράφει κάπου, μιλώντας για τη σχεδιασμένη οικονομία και τη δημόσια ιδιοκτησία της παραγωγής:
«Πώς θα είναι άραγε αυτή η κοινωνική τάξη; Πρώτα και πάνω από όλα, θα έχει πλήρη έλεγχο της βιομηχανίας και όλων των κλάδων παραγωγής. Αντί αυτά να ανήκουν σε ανταγωνιστικούς ιδιώτες θα είναι στον έλεγχο της σύνολης κοινωνίας που θα τα διευθύνει για το κοινό αγαθό σύμφωνα με ένα κεντρικά σχεδιασμένο πρόγραμμα και, βέβαια, με τη συμμετοχή όλων των μελών της κοινωνίας.»
Ο Μαρξ ο ίδιος πάντα απέφευγε να προσδιορίσει τη μορφή του κομμουνισμού της αταξικής κοινωνίας μένοντας μόνο στην κατάργηση της ιδιοκτησίας της γης και τη μεταβίβαση των μέσων παραγωγής (βιομηχανία και άλλοι κλάδοι παραγωγής) στη διοίκηση που εκπροσωπεί την κοινωνία στη νέα μορφή της.
Ο Ένγκελς όμως επιχειρεί να προσδιορίσει αυτήν τη μορφή. Και στην περιγραφή του δίνει δυο στάδια, δυο διαδοχικές μορφές: τον πρώτο και κατώτερο κομμουνισμό που είναι σοσιαλισμός, και τον ανώτερο που είναι κομμουνισμός καθαυτός.
Ο Μαρξ δεν έκανε τέτοιο διαχωρισμό. Παντού έγραφε για τον κομμουνισμό σε πρώτη και κατώτερη φάση και τον κομμουνισμό σε δεύτερη και ανώτερη.
Ο σοσιαλισμός είναι μια προπαρασκευή για τον κομμουνισμό, σύμφωνα με τους πλείστους μαρξιστές. Μια περίοδος μετάβασης από τον καπιταλισμό και την ιδιωτική περιουσία σε αταξική κοινωνία και δημόσια ιδιοκτησία – χωρίς να προσδιορίζεται η ιδιοκτησία γαιών μόνο. Εδώ θα υπάρχουν και δυσκολίες προσαρμογής και ανεπάρκεια αγαθών. Έτσι σε αυτό το στάδιο η αρχή θα είναι «από τον καθένα ανάλογα με τις ικανότητές του, στον καθένα ανάλογα με τη συνεισφορά του.»
Καθώς όμως οι παραγωγικές δυνάμεις αναπτύσσονται μαζί με την ανάπτυξη των πολιτών ως άτομα στην αταξική κοινωνία και την ανάπτυξη της τεχνολογίας, η αφθονία του πλούτου θα επιτρέψει την αρχή «στον καθένα ανάλογα με τις ανάγκες του.»
Στα 70 τόσα έτη «σοσιαλισμού» στη Σοβιετία, μετά στην Κίνα, Κούβα κλπ. ούτε καν ο σοσιαλισμός δεν λειτούργησε. Σε μια μουντή, γκρίζα κοινωνία επικρατούσε στέρηση και τρόμος.
