Επανειλημμένα μας μιλούν για το «ασυνείδητο» συγγραφείς ειδικοί και μη. Μόνο εμείς το έχουμε. Τα ζώα έχουν στη θέση του το ένστικτο, μας λένε.
Από το τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα, η Ψυχολογία με τις διεισδύσεις των ειδικών στον ίδιο τον εγκέφαλο άρχισε να αναπτύσσεται ως ανεξάρτητη επιστήμη και στις αρχές του 20ου αιώνα πιστεύεται πως έγινε μεγάλη επανάσταση με τον Φρόιντ, τον Γιουνγκ και άλλους.
Η επανάσταση ανέδειξε το «ασυνείδητο».
Περπατώ πηγαίνοντας για ψώνια στο σουπερμάρκετ. Ο νους μου κάνει διάφορους υπολογισμούς και σχεδιασμούς για τα λαχανικά, τα όσπρια και τα ποτά που πρέπει να αγοράσω. Οπότε ακούω μια φωνή: «Γεια σου, ξάδερφε!»
Γυρίζω, ναι, είναι ο ξάδερφος ο Μίκης. Και από το «ασυνείδητο» αναπηδούν διάφορες σκέψεις για τον ξάδερφο και άλλους συγγενείς που δεν έχω δει πρόσφατα – και ξεχνώ τα ψώνια.
«Πώς είναι η δουλειά στο νέο Λύκειο;» με ρωτά.
Νέες σκέψεις αναπηδούν και διώχνουν τα οικογενειακά θυμίζοντάς μου πως τα πράγματα δεν διαφέρουν πολύ από το προηγούμενο Λύκειο κλπ.
Η Ρουθ Γούιλιαμς στο βιβλίο της Καρλ Γκούσταβ Γιουνγκ: Οι βασικές αρχές (μφρ Νίκος Βουλαλάς, εκδ Πεδίο) προσδιοριστικά για αυτό το φαινόμενο – και αντιγράφω από άρθρο του Ηλ. Μαγκλίνη (Καθημερινή 10/04/25) γράφει πως παρότι το ασυνείδητο είναι κάτι αινιγματικό και αόρατο, «μπορεί να γίνει αντιληπτό», όπως ο άνεμος ή η βαρύτητα. «Κατά τον ίδιο τρόπο, μπορούμε να συμπεράνουμε την παρουσία του ασυνείδητου από τις «παραπραξίες», που συνήθως αποκαλούνται φροϊδικά ολισθήματα, ή με την ανάλυση των ονείρων, την κατεξοχήν εκδήλωση των ασυνείδητων διεργασιών».
(Φαίνεται πως το ασυνείδητο είναι, παραδόξως, το τίμημα της συνείδησης. Για τα ζώα δεν τίθεται ζήτημα ασυνείδητου – έχουν το ένστικτο.)
Η Ουίλιαμς γράφει κάτι ενδιαφέρον: «Πολλά πράγματα πρέπει να παραμένουν ασυνείδητα, αλλιώς θα κατακλυζόμασταν από ένα συνονθύλευμα δεδομένων». Στη συνέχεια παραθέτει ένα απόσπασμα του Γιουνγκ: «Το ασυνείδητο αναπαριστά μια εξαιρετικά ρευστή κατάσταση πραγμάτων: όλα όσα γνωρίζω αλλά δεν σκέφτομαι τη δεδομένη στιγμή· όλα εκείνα για τα οποία είχα κάποτε επίγνωση αλλά τώρα έχω ξεχάσει· όλα όσα αντιλαμβάνομαι με τις αισθήσεις μου αλλά δεν καταγράφονται από τον συνειδητό νου μου· όλα όσα, ακούσια και χωρίς να τους δίνω σημασία, αισθάνομαι, σκέφτομαι, θυμάμαι, θέλω να κάνω· όλα τα μελλοντικά πράγματα που διαμορφώνονται μέσα μου και κάποια στιγμή θα έρθουν στο συνειδέναι· όλα αυτά είναι το περιεχόμενο του ασυνείδητου».
Το 1946, ο Γιουνγκ εισήγαγε την έννοια του «ψυχοειδούς ασυνείδητου», συνδέοντάς το με την ιδέα «ενός κόσμου» (unus mundus), «όπου τα πάντα συνδέονται σε ένα αδιόρατο επίπεδο, που μπορεί αρχικά να φαίνεται παράλογο»: π.χ., τηλεφωνείς σε κάποιον την ίδια στιγμή που σε καλεί κι εκείνος. «Οπως τα καλώδια της τηλεφωνίας –ή τα κύματα των ασύρματων δικτύων– μας συνδέουν όλους οποιαδήποτε και αν είναι η φυσική μας απόσταση, έτσι και ο «ένας κόσμος» μάς συνδέει αδιόρατα».
Όλα πολύ σωστά. Απλά, όμως, δεν καταλαβαίνω γιατί εξειδικευμένοι και μη εξακολουθούν να γράφουν για το «ασυνείδητο» ενώ πρόκειται για μια αποθήκη μνήμης, επιθυμιών, ενστίκτων, συνηθειών και άλλων στοιχείων του ανθρώπινου ψυχισμού. Αφήνω στην άκρη το «ψυχοειδές ασυνείδητο» που είναι μια προέκταση στο νοητικό ή ψυχικό επίπεδο διαδικασιών που παρατηρούνται και στο υλικό όπου ενέργειες γίνονται ταυτόχρονα ή παράλληλα με άλλες (σεισμοί, λιακάδες, κατολισθήσεις, βροχές, άνεμοι κλπ).
Μα σίγουρα δεν μπορεί το μυαλό να σκέφτεται ταυτόχρονα όλα όσα κατέχει στη μνήμη ως πληροφορίες για χιλιάδες θέματα – διάφορες γλώσσες, μαθηματικά, λογοτεχνία, ιστορία, ζωγραφική, επίκαιρα κλπ, κλπ. Μπορεί να σκεφτεί (και να μιλήσει) μόνο για ένα πράγμα, μετά άλλο και μετά άλλο. Και φυσικά αντλεί από την αποθήκη μνήμης….
