Σε αντίθεση με την κοινή αντίληψη πως ο νους είναι μέσα στο κεφάλι μας, η εικόνα πολύ ορθά δείχνει τον νου να είναι έξω και γύρω από το κεφάλι. Ο εγκέφαλος όμως είναι μέσα στο κεφάλι. Άλλο εγκέφαλος, άλλο νους.
Η δομή του νου στη Δυτική Ψυχολογία είναι κάπως απλοϊκή. Υπάρχει το “συνειδητό” μυαλό που λειτουργεί ασταμάτητα στον ξύπνο μας και μάλλον θορυβωδώς και το υποσυνείδητο ή ασυνείδητο που συχνά στέλνει τα δικά του μηνύματα είτε σε όνειρα του ύπνου είτε σε ξαφνικές αναμνήσεις, εκρήξεις και άλλες εμφανίσεις στο “συνειδητό” επίπεδο της νόησής μας. Αυτή η ανάλυση περίπου εξηγεί αρκετά ικανοποιητικά τα παρατηρούμενα φαινόμενα.
Η ανάλυση στη Βεδική Παράδοση της Ινδίας, την οποία ακολουθούμε, είναι λεπτότερη και βαθύτερη. Ο νους (ή το νοητικό σώμα: antaḥkaraṇa) έχει 4 λειτουργίες, εκδηλώσεις της συνειδησίας που εκπορεύεται από τον Εαυτό. Ο νους μπορεί να στραφεί προς τον Εαυτό, να τον σκεφτεί με ποικίλους τρόπους και σε ποικίλες απόψεις (αν και ο Εαυτός δεν έχει μορφή) μα δεν μπορεί να γνωρίσει ή να προσεγγίσει τον Εαυτό. Μπορούν οι 4 λειτουργίες να συγχωνευθούν πίσω στην ενιαία συνειδησία κι έτσι ο νους ως συνειδησία τώρα να (επαν)ενωθεί με τον Εαυτό. Το θέμα δεν είναι του παρόντος.
Η πρώτη λειτουργία είναι το αίσθημα ύπαρξης – “εγώ είμαι/υπάρχω”. Σπάνια εμείς οι κοινοί άνθρωποι το εμπειρώμαστε στην αγνή μορφή του. Συνήθως είναι ταυτισμένο με κάτι – κάποια λειτουργία, ιδιότητα ή όργανο – όπως λογική, αφοσίωση, μυαλό (σκέφτομαι), στομάχι (πεινώ) κλπ. Λέγεται αχανκάρας και είναι αγνός ή, με την ταύτιση, ακάθαρτος (συνηθέστερη κατάσταση).
Η δεύτερη λειτουργία είναι νόηση (ή αντιληπτικότητα) που αντιλαμβάνεται, γνωρίζει, κατανοεί, αναγνωρίζει, θυμάται και αναθυμάται. Αυτή λέγεται (το) citta: εδώ είναι και η αποθήκη της μνήμης.
Η τρίτη λειτουργία είναι αξιολόγηση, διάκριση και δημιουργικότητα. Αυτή λέγεται (η) buddhi και είναι η ανώτερη διάνοια, συνήθως πολύ σιωπηλή, διότι σκέφτεται δίχως λόγια και πολύ γρήγορα.
Η τέταρτη λειτουργία είναι το συνηθισμένο μας μυαλό που λέγεται manas. Με αυτό συνήθως σκεφτόμαστε με λόγια, υπολογίζουμε, συγκρίνουμε, σχεδιάζουμε, συνθέτουμε, αναλύουμε, οδηγούμε αυτοκίνητα ή αεροπλανοφόρα, εκφράζουμε επιθυμίες κλπ. κλπ. Αλλά η ίδια λέξη manas μάνας χρησιμοποιείται και για τον νου ολόκληρο. Σε μια Ουπανισάδα λέγεται “Χωρίς να φθάσουν τον Εαυτό λόγια επιστρέφουν μαζί με τον νου μάνας.”
Με αυτή την τέταρτη λειτουργία που είναι η κατώτερη διάνοια και που συνήθως αποκαλώ “μυαλό” για να την ξεχωρίσω από την “ανώτερη διάνοια” μπούντχι, ταυτίζεται ως επί το πλείστον ο αχανκάρας, το αίσθημα ύπαρξης, διότι η κουλτούρα μας γενικά το έχει σχεδόν θεοποιήσει αφού κάνει τόσα και τόσα πράγματα για μας.
Ούτε το μυαλό manas ούτε άλλη λειτουργία του νου ούτε ολόκληρος ο νους μπορεί να είναι ο Εαυτός διότι αυτά όλα βρίσκονται στο πεδίο παρατήρησής μας. Ο Εαυτός είναι η συνειδησία που παρατηρεί, το Ον ή Παρουσία με νοημοσύνη, που έχει επίγνωση όλων αυτών των λειτουργιών.
