Όνομα και σχήμα είναι ο μηχανισμός προβολής και αντίληψης σε άγνοια.
1. Στο Φιλ989: Όνομα και σχήμα είδαμε πως ο Śaṅkara ο πρώτος Shankaracarya, ξεχωρίζει δύο καταστάσεις της ενέργειας ονομασία-μορφή-λειτουργία. α) Η ανεκδήλωτη που βρίσκεται στην Πρωτουσία του Μπράχμαν και προκαλεί τις εκδηλώσεις, μα όπως για λίγο είναι διαφορετικός ο αφρός του θαλασσινού νερού, είναι και αυτή διαφορετική από το Μπράχμαν. β) Η εκδηλωμένη που ανήκει στον κόσμο και χαρακτηρίζει κάθε φαινόμενο: όπως π.χ. το νερό (ονομασία) που έχει την άχρωμη μάζα του (μορφή) και κυλά, δροσίζει, καθαρίζει, συγκολλά κλπ. (λειτουργία), ή ο άνθρωπος (όνομα) που έχει κορμί και νου (μορφή) και αντιλαμβάνεται, σκέφτεται, δημιουργεί κλπ. (λειτουργία).
Η Βεδική κοσμολογία έχει (όπως και η αρχαίο-ελληνική) πέντε θεϊκά ριζώματα που συναποτελούν τον υλικό γνωστό μας κόσμο. Μα ο αιθέρας και ο αέρας δεν φαίνονται: αυτά τα δύο είναι αόρατα. Φαίνονται η φωτιά (agni), το νερό (jala ή ap) και η γη (pṛthivī/bhūmi). Αυτά όλα σμίγουν και παράγουν τα πλάσματα.
Τα εδάφια Chāndogya Ουπ, 6.3.1-3 περιγράφουν την δημιουργία πλασμάτων που γεννιούνται από αυγό (ερπετά, έντομα κλπ.), από μήτρα (άνθρωποι, θηλαστικά) και σπόρο (φυτά). Ο Δημιουργός εισέρχεται σε αυτά ως ζωντανός Εαυτός τους και έτσι εκδηλώνει ονομασίες και μορφές. Έτσι όλα τα πλάσματα στον κόσμο έχουν ονομασία και μορφή (και λειτουργία, που όμως δεν αναφέρεται) nāma – rūpa (και karma).
Μετά, το εδάφιο 8.14.1 λέει πως ο αιθέρας āκāśα εκδηλώνει στον υλικό κόσμο τις ονομασίες–μορφές (–λειτουργίες) σύμφωνα με το θέλημα–όραμα (īκṣ-) του Θεού.
2. Το εδάφιο 2.1.20 της Bṛhadāraṇyaka λέει πως όλα τα φαινόμενα, όλοι οι κόσμοι, όλοι οι θεοί, όλα τα πλάσματα, ξεπετιούνται από τον Εαυτό (ātman) όπως σπίθες από μια φωτιά. Ο Σάνκαρα σχολιάζει εδώ πως ο Δημιουργός, ο υπερβατικός Κύριος, αφού προβάλλει όλες αυτές τις μορφές, όπως λέει η Taittirīya Āraṇyaka 3.12.7, τους δίνει ονόματα και συνεχίζει να τα επαναλαμβάνει στην αιωνιότητα και εισέρχεται σε όλα για να είναι ο εσώτερος Εαυτός τους (Taittirīya Ουπ. 2.5.18).
Στα σχόλια του στο εδάφιο Bṛhad. Ουπ 2.5.19 ο Σάνκαρα υποδείχνει πως αν δεν εκδηλώνονταν ονομασίες και μορφές η φύση του Εαυτού ως Αγνή Συνειδησία δεν θα γινόταν γνωστή. Και η Ουπανισάδα εδώ λέει “πήρε κάθε μορφή ξεχωριστή ώστε η δική Του φύση να γίνει γνωστή”. Έτσι ο Κύριος, ο θεός Ίντρα λόγω της māyā Του φαίνεται να εκδηλώνεται πολλαπλά ή, θέτοντας το αλλιώς, “λόγω των υπερεπιβολών/προσθηκών που δημιουργεί η άγνοια/παρανόηση φαίνεται να έχει πολλές μορφές ενώ ο ίδιος είναι η αμετάβλητη Αγνή Συνειδησία! Και επικυρώνει την τελική διδαχή της Ουπανισάδας σε αυτό το εδάφιο – “Ο Εαυτός (ātman) είναι το Μπράχμαν που θεάται τα πάντα (sarvānubhūḥ)”.
Όνομα και σχήμα είναι ο μηχανισμός προβολής και αντίληψης σε άγνοια.
3. Στο εδάφιο 2.4.10 επίσης ο Σάνκαρα κάνει παρόμοιο σχολιασμό: “Η διαφοροποίηση μορφών είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με ονόματα εκδηλωμένα. Ονόματα και μορφές είναι οι περιοριστικές προσθήκες στον υπέρτατο Εαυτό και όταν αυτές διαφοροποιούνται, όπως ο αφρός από το νερό, δεν μπορεί να ειπωθεί πως είναι ίδιες ή χωριστές από Εκείνον. Ο [γνωστός μας] κόσμος της σχετικότητας συνίσταται σε ονομασίες και μορφές σε κάθε επίπεδο υλικότητας… Όνομα και μορφή θεωρείται να είναι ο prāṇa “ζωτική ενέργεια”… Ολόκληρος ο κόσμος της πολλαπλότητας θεωρείται η σφαίρα της άγνοιας”.
Σε άλλα σημεία στα κείμενα του ο Σάνκαρα επανειλημμένα τονίζει το βασικό γεγονός της φιλοσοφίας advaita πως ο Άτμαν, ο Εαυτός κάθε ανθρώπου, ή το Μπράχμαν, ο Εαυτός του Σύμπαντος (που είναι ίδιο Πνεύμα, ίδια Ουσία), παραμένει αμετάβλητο στην αιωνιότητα. Στο εδάφιο, π.χ. 6.3 της Praśna Ουπανισάδας σχολιάζει τη διαφορά μεταξύ μιας κίνησης μέσα στην ίδια την αγνή ουσία του που είναι Συνειδησία (όπως το νερό που γίνεται αφρός στιγμιαία) και μιας μετατροπής της ουσίας (ή ενιαίας μορφής) σε κάποια διαφορετική κατηγορία (όπως το γάλα γίνεται τυρί που δεν επιστρέφει πίσω στην ουσία γάλα).
Γι’ αυτό χρησιμοποιεί (με δάνεια από Ουπανισάδες) αυτές τις λεπτές ενέργειες όπως ονομασία–μορφή, ανεκδήλωτη στην ίδια την ενιαία φύση του Μπράχμαν κι εκδηλωμένη στην πολλαπλότητα του γνωστού κόσμου. Το σύστημα Sāṅkhya έχει δύο ξεχωριστές Αρχές ή Ουσίες: τον puruṣa που είναι συνειδησία και την pradhāna που είναι η υλική φύση η οποία τροποποιείται και μεταμορφώνεται συνεχώς στα φαινόμενα και πλάσματα του γνωστού μας κόσμου. Στον μονισμό advaita η ανεκδήλωτη φύση που εκδηλώνεται είναι κατά κάποιον τρόπο η φύση/ουσία του Μπράχμαν. Μα οι εκδηλώσεις είναι όχι τροποποιήσεις της ουσίας αλλά προβολές του nāma-rūpa “όνομα–σχήμα”: η ίδια η ουσία του Μπράχμαν δεν τροποποιείται! Έτσι ο Σάνκαρα διατηρεί την αμεταβλητότητα της ενιαίας Φύσης ή Πρωτουσίας που είναι Αγνή Συνειδησία>
Χρησιμοποιεί όμως και άλλες αναλογίες τις οποίες θα εξετάσουμε σε μελλοντικά άρθρα.
