Νικόδημος
1. Μια παρομοίωση, μια αναλογία, ένα παράδειγμα προς σύγκριση, όπως ξέρουμε, δεν μπορεί να είναι όμοιο 100%, δηλαδή σε κάθε σημείο της παρομοίωσης. Όταν π.χ. λέμε πως κάποιος τρέχει γρήγορα σαν άλογο, δεν εννοούμε πως αυτός τρέχει τόσο γρήγορα όσο ακριβώς τρέχει ένα γοργό άτι ούτε, φυσικά, πως έχει χαίτη που τινάζεται, ούτε πως τρέχει στα τέσσερα! Αυτήν την διαφορά την επισημαίνει και ο Shankara στο έργο του Upadeśa-Sāhasrī 18.86: dṛṣtādārṣțāntatulyatvaṃ na tu sarvātmanāḥ kvacit: “Μια παρομοίωση και το υποκείμενό της δεν μπορούν να είναι όμοιες σε κάθε σημείο.”
Εξετάσαμε ήδη στο Φιλ985: Διδαχή μέσω αναλογιών ορισμένες αναλογίες που χρησιμοποιούνται στις Ουπανισάδες και από τον ίδιο τον Σάνκαρα. Π.χ. η έγερση του Σύμπαντος σε όλα τα επίπεδά του παρομοιάζεται με την παραγωγή του ιστού της από την αράχνη ή την εκτίναξη σπιθών από μια φωτιά, ή φυτά από τη γη, ή τρίχες από το δέρμα. Άλλη είναι η ενιαία φύση του Εαυτού (ή Μπράχμαν) και ενός σβώλου αλατιού, ή του χώρου (āκāśa). Άλλη πάλι είναι η ενιαία συνειδησία στον βαθύ ύπνο και η γύρη που μετατρέπεται στο ενιαίο μέλι από τις μέλισσες, ή τα διαφορετικά ποτάμια που χύνονται και συγχωνεύονται στη μια λίμνη ή θάλασσα. Αλλά έχουν σημεία ομοιότητας και γίνεται παρομοίωση.
2. Σήμερα θα εξετάσουμε την παρομοίωση του Μπράχμαν (ή του Εαυτού) από όπου εγείρεται το σύμπαν και του πηλού από όπου φτιάχνονται αγγεία.
Στη Chāndogya Ουπανισάδα (6.1.4.1-6.2.2) έχουμε την ιστορία του 24χρονου Śvetaketu που επιστρέφει από το Σχολείο γεμάτος έπαρση για τις γνώσεις του αλαζονικός και κορδωμένος. Ο πατέρας του τον ρώτησε αν είχε μάθει από τους δασκάλους το ένα πράγμα μέσω του οποίου θα γνώριζε τα πάντα – μέσω του οποίου αυτό που δεν ακούγεται γίνεται ακουστό, αυτό που δεν γνωρίζεται γίνεται γνωστό, αυτό που δεν περνά από τη σκέψη μας, το σκεφτόμαστε.
Ο νεαρός λέει πως οι δάσκαλοι δεν δίδαξαν κάτι τέτοιο. Τότε ο πατέρας του εξηγεί: Είναι όπως όταν γνωρίζεις έναν σβώλο χώματος ((mṛtpiṇḍena), γνωρίζεις όλα τα αγγεία φτιαγμένα από χώμα. Όλες οι τροποποιήσεις είναι όπως οι λέξεις που έχουν ως μήτρα-βάση τους τη λαλιά: όλες είναι ονομασίες. Η πραγματικότητα (satya=αλήθεια) για τα αγγεία είναι το χώμα. Μετά ο πατέρας χρησιμοποιεί την αναλογία του χρυσού και κοσμημάτων (βραχιόλια, δαχτυλίδια κλπ.). Μετά αναφέρεται στον σίδηρο και ψαλίδια κλπ. [Σε κάθε περίπτωση η βασική ουσία (χώμα, χρυσός, σίδηρος) δεν αλλάζει: απλώς παίρνει διαφορετική μορφή (κύπελο/πιάτο, βραχιόλι/δαχτυλίδι, ψαλίδι/μαχαίρι). Αλλάζουν οι μορφές και οι ονομασίες. Έτσι και η βασική Πρωτουσία του Μπράχμαν είναι ίδια, αναλλοίωτη, σε όλα τα εκδηλωμένα πλάσματα, πράγματα, επίπεδα και σε κόσμους, μα οι μορφές και τα ονόματα αλλάζουν.]
3. Υπήρχαν δυο θεωρήσεις την εποχή εκείνη στις φιλοσοφικές συζητήσεις: sat-kārya-vāda, δηλαδή το αποτέλεσμα ή προϊόν ενυπάρχει στην αιτία του (ή πρωτουσία του) σε λανθάνουσα κατάσταση: το προϊόν ή αποτέλεσμα δεν είναι παρά μια τροποποίηση του πρωτογενούς υλικού (upadāna-kāraṇa). Η άλλη θεώρηση είναι a-sat-kārya-vāda, δηλαδή το αποτέλεσμα ή προϊόν δεν ενυπάρχει στην αιτία ή πρωτουσία – ή με άλλα λόγια δημιουργία από το τίποτα!
Οι Ουπανισάδες και ο Σάνκαρα στηρίζουν παντού τη sat-kārya-vāda.
Έτσι στο κείμενο της Chāndogya που εξετάσαμε, ο πατέρας στη συνέχεια λέει (6.2.1): sad eva somya idam agre āsīd ekam advitīyam – “Καλέ μου, στην αρχή [απλή] Ύπαρξη (ή Ουσία) ήταν όλο αυτό [το Σύμπαν], ενιαία δίχως τίποτε άλλο.” Διατυπώνει τη sat-kārya-vāda: η δημιουργική αιτία, υλική και συνεργική, ήταν το sat ‘ον, ουσία, ύπαρξη’.
4. Αλλά ως φιλόσοφος γνώριζε και τη άλλη θεώρηση. Έτσι προσθέτει: “Μερικοί λένε πως όλο αυτό [το Σύμπαν] αρχικά ήταν Ανυπαρξία και από εκείνη την ανυπαρξία προέκυψε ο υπαρκτός κόσμος”. [Είναι η γνωστή υλική θεωρία: πριν την εμφάνιση του Σύμπαντος, πριν από 13 δις. έτη, υπήρχε Τίποτα, έγινε το big bang ή έκρηξη της άγνωστης “μοναδικότητας” Singularity και παρουσιάστηκε η δίχως ζωή και νοημοσύνη ύλη και από αυτήν με “τυχαίες” συμμείξεις και συγχωνεύσεις προέκυψαν όλα τα φαινόμενα, όλα τα πλάσμα, όλες οι μορφές του γνωστού μας κόσμου.]
“Μα,” συνέχισε ο πατέρας “μπορούσε αυτό να προκύψει; Πως μπορεί Ύπαρξη να βγει από Ανυπαρξία, κάτι από τίποτα; Όχι, στην αρχή αυτό όλο ήταν ενιαία Ύπαρξη.” Στο 6.2.3 συνεχίζει: Εκείνη είχε ζωή και νοημοσύνη και “οραματίστηκε να γίνει πολλά, να εκδηλωθεί ποικιλόμορφα. Έτσι με τον οραματισμό της (īkṣ-) δημιούργησε φως/φωτιά (tejas)… μετά από τη φωτιά νερό (ap)… μετά από το νερό τροφή…” κλπ.
5. Ο Σάνκαρα συμφωνεί πλήρως με τον πατέρα και επιχειρηματολογεί ενάντια στην asat-kārya-vāda, την οποία υποστήριξαν οι οπαδοί του συστήματος Vaiśeṣika και οι Βουδιαστές α) Κάτι δεν μπορεί να προέλθει από τίποτα. β) Απορρίπτει το παράδειγμά τους του φυτού από τον σπόρο, αφού το φυτό περιέχει όλα τα συστατικά του σπόρου. γ) Το να αποδεχτείς τη θεώρηση της αρχικής Ανυπαρξίας είναι παράλογο διότι αυτή συνεπάγεται την απόρριψη κάθε υπαρκτού και αυτών που υπάρχουν και την υποστηρίζουν.
Μα όπως ειπώθηκε στο τμήμα §1, μια αναλογία δεν είναι 100% ακριβής και πάντα μένουν ασύμφωνα σημεία. Έτσι ο πηλός και τα αγγεία απαιτούν την μεσολάβηση του αγγειοπλάστη, ενώ το Μπράχμαν είναι και ουσιαστική αιτία μα και δημιουργική, δίχως άλλον μεσολαβητή. Γι’ αυτό ο Σάνκαρα χρησιμοποιεί, ακολουθώντας τις Ουπανισάδες, δυο ακόμα παρομοιώσεις: το σκοινί που με την παρανόηση του σκοταδιού μοιάζει με φίδι και τον μάγο που δημιουργεί ένα πλανερό θέαμα.
Αυτά θα τα εξετάσω σε μελλοντικό άρθρο.
