Ο υλικός κόσμος προσφέρει πολλές αναλογίες για να κατανοήσουμε διαδικασίες και φαινόμενα στον πνευματικό κόσμο. Λέγεται πως ενώ ο ήλιος είναι ένας, ωστόσο η λάμψη του αντανακλάται σε χιλιάδες γυαλιστερές επιφάνειες – γυαλιά, νερά, μέταλλα, στιλβωμένα ξύλα κλπ. Έτσι και το πνεύμα του Θεού αντανακλάται σε χιλιάδες μορφές ατόμων όπως οι άνθρωποι.
Σε προηγούμενα άρθρα (π.χ. Φιλ989: Όνομα και σχήμα, Φιλ991: Αναλογίες: πηλός και αγγεία) εξέτασα διάφορες αναλογίες που έχουν χρησιμοποιηθεί από Ουπανισάδες και από τον Ādiśaṅkara, τον πρώτο Shankarāchārya, για να διδαχτεί απλά και φανερά η ιδέα της πολλαπλότητας που προέρχεται από μια αρχική ενότητα όπως αγγεία από πηλό ή σπίθες από φωτιά ή, ακόμα, το δίχτυ του ιστού από την αράχνη (Bṛhadāraṇyaka και Muṇḍaka Ουπανισάδες).
Για την υπερεπιβολή (adhyāsa, adhyāropa, upādhi) μιας αναληθινής εικόνας σε κάποιο πραγματικό αντικείμενο χρησιμοποιήθηκε η εικόνα του φιδιού σ’ ένα κομμάτι σκοινί.
Οι Βουδιστές χρησιμοποιούν μια αναλογία που πρώτος δίδαξε ο Βούδας παρομοιάζοντας τη ζωή των κοινών ανθρώπων με αμάξι που έχει χαλασμένο τον έναν τροχό του. Η ζωή κυλά αργά και δύσκολα (λόγω του χαλασμένου τροχού που είναι η άγνοια ή παρανόηση στον ίδιο τον άνθρωπο) μα ο άνθρωπος νομίζει πως φταίει το έδαφος που έχει πολλές λακκούβες. Είναι όπως όταν λέμε πως ένας ατζαμής ή μεθυσμένος τιμονιέρης σκάφους στη θάλασσα λέει πως ο γιαλός είναι στραβός.
Μια άλλη αναλογία χρησιμοποιήθηκε από τον Πλάτωνα στην Πολιτεία: είναι μάλλον μια παραβολή. Οι άνθρωποι ζουν καθηλωμένοι σ’ ένα σπήλαιο και βλέπουν τους ίσκιους τους να πέφτουν στον τοίχο του σπηλαίου και νομίζουν πως αυτή είναι η πραγματικότητα. Μα κάποιος κάποια ώρα βγαίνει από την σπηλιά και βλέπει έναν πολύ διαφορετικό κόσμο. Όταν όμως επιστρέφει μέσα και λέει στους άλλους τι πραγματικά συμβαίνει εκείνοι δεν τον πιστεύουν. Έτσι κι εμείς δεν πιστεύουμε τους σοφούς που μας λένε πως υπάρχει μια διαφορετική (πνευματική) πραγματικότητα. Σήμερα, βέβαια, αντί για το ηλιόφως που μπαίνει από το στόμιο του σπηλαίου και ρίχνει σκιές στο τοίχωμα, εμείς θα μιλούσαμε για έναν προβολέα που προβάλλει εικόνες ή μια ταινία σε μια οθόνη. Αν η οθόνη είναι καθαρή, τότε και οι εικόνες θα είναι καθαρές, αν όμως η οθόνη είναι λεκιασμένη τότε και οι εικόνες θα φαίνονται ζοφερές.
Μια όμοια μεταφορά είναι τα ραγισμένα ματογυάλια. Αυτός που τα φορά, βλέπει μια ραγισματιά όπου και αν κοιτάξει και πιθανόν να νομίζει πως έτσι είναι ο κόσμος – γεμάτος ραγισματιές παντού.
Αυτές όλες οι παρομοιώσεις ή αναλογίες δείχνουν πως είναι η δική μας άγνοια ή παρανόηση που δημιουργεί δυσκολίες και προβλήματα ακατανοησίας και σύγχυσης.
Όπου όμως υπάρχει γνώση της πραγματικότητας δεν υπάρχει δυσκολία. Κι εδώ χρησιμοποιείται η αναλογία με τον καθρέπτη. Όταν βλέπεις στον καθρέπτη πως τα μαλλιά σου είναι αχτένιστα, δεν επιχειρείς να τα φτιάξεις στο ομοίωμα στον καθρέπτη.
Φτιάχνεις τα μαλλιά σου στο κεφάλι σου. Εδώ αναγνωρίζεις πως το σφάλμα είναι δικό σου, όχι του καθρέπτη – και το διορθώνεις!
