Φιλ1009: Αναζητώντας το νόημα της ζωής

“Τι νόημα έχει ένα τριαντάφυλλο;” Ρωτούν μερικοί και απαντούν με την επόμενη αναπνοή: “Υπάρχει όχι για να εκπληρώσει κάποιον συγκεκριμένο σκοπό μα ως ενσωμάτωση ομορφιάς και ζωντάνιας. Το να αναλύσεις τη σημασία ή τον σκοπό του είναι να μειώσεις την ύπαρξη και πεμπτουσία του. Το ίδιο ισχύει και για τη ζωή μας γενικότερα. Όπως το ρόδο υπάρχει και είναι όπως είναι. μια εκδήλωση ομορφιάς, έτσι και η ζωή είναι απλά και μόνο για να τη ζήσουμε!”

Μερικοί συνδέουν αυτήν την ιδέα με τον Ralph Waldo Emerson, έναν μεγάλο Αμερικανό στοχαστή του 19^ου αιώνα. Αυτός έγραψε στο δοκίμιό του Nature “Ο πιο ευτυχισμένος άνθρωπος είναι αυτός που μαθαίνει από τη Φύση το μάθημα της λατρείας.” Ακολουθούσε τον Αριστοτέλη και άλλους κλασικούς που όρισαν ότι το νόημα της ζωής είναι η ευδαιμονία, δηλαδή ευτυχία με τη βοήθεια και υπό την προστασία του φύλακα καλού δαίμονά μας. Πίστευε πως η Φύση είναι μια πραγματική παρακαταθήκη του Θείου και η ομορφιά της δεν χρειάζεται καμιά (επ)εξήγηση! Η ζωή ομοίως ανθίζει δίχως προκαθορισμένο νόημα.

Άλλοι συνδέουν αυτήν την ιδέα με τον Βουδισμό που διδάσκει πως μόνο η παρούσα στιγμή υπάρχει πραγματικά. Το ρόδο υπάρχει τώρα δίχως άλλο σχέδιο, δίχως άλλον σκοπό. Έτσι και ο άνθρωπος ας ζει στο παρόν δίχως προσδοκίες ή φιλοδοξίες. Όπως το ρόδο με την ομορφιά του εμπνέει αγαλλίαση και θαυμασμό έτσι και η ανθρώπινη ζωή με τη ροή της εμπνέει δέος και θαυμασμό για δημιουργικότητα. Όπως το ρόδο, η ζωή απλά είναι!

Σε αυτές τις συγκρίσεις και συνδέσεις υπάρχουν μερικά σφάλματα λογικής. Διότι το ρόδο ξεκίνησε ως μάτι στο κοτσάνι του, έγινε μπουμπούκι, άνοιξε σε ανθό, έγινε όμορφο χαμόγελο της Φύσης για λίγες μέρες, μετά μαράθηκε χωρίς να μετακινηθεί. Ο άνθρωπος όμως έχει αν μη τι άλλο αυτοκίνηση και μετακινείται για να αποκτήσει την τροφή με την οποία ζει και ρουχισμό και κατοικία. Δεν γνωρίζουμε με απόλυτη βεβαιότητα αν το ρόδο σκέφτεται, επιθυμεί, βλέπει το περιβάλλον του. Μα σίγουρα δεν μπορεί να μετακινηθεί ή να αλλάξει το περιβάλλον του. Η σύγκριση δεν πάει πολύ βαθιά.

Οι Αβρααμικές θρησκείες διδάσκουν πως το νόημα της ανθρώπινης ζωής είναι να εναρμονίζεται με τη βούληση του Υψίστου εκτελώντας τις ηθικές εντολές Του.

Ο Γερμανός φιλόσοφος Ιμμάνουελ Καντ πρέσβευε πως το νόημα της ζωής είναι να εκτελείς τα ηθικά σου καθήκοντα.

Ο Γάλλος υπαρξιστής Ζαν Πολ Σαρτρ δήλωσε: “Ο άνθρωπος πρώτα από όλα υπάρχει, συναντά στη συνέχεια τον εαυτό του, αναγείρεται στον κόσμο και μετά προσδιορίζει τον εαυτό του.” Με άλλα λόγια η ζωή είναι πρώτιστα ύπαρξη δίχως πρότερο νόημα ή σκοπό και κάθε άτομο φτιάχνει τον δικό το σκοπό ανάλογα με τις εμπειρίες του. Ναι, από μια άποψη αυτό είναι σωστό Μα πού βρίσκεις το νόημα, τον σκοπό σου; Στην τέχνη, στην αγάπη, στη λατρεία, στην εργασία, στο σεξ ή σε ένα καλό γεύμα;

Αυτά είναι ρηχά επιχειρήματα εξυπνακισμού. Και υπάρχουν πολλές άλλες γελοίες ή σοβαρές εναλλακτικές εκδοχές. “Αυτό που έχει σημασία δεν είναι το νόημα της ζωής γενικά, μα το συγκεκριμένο νόημα της ζωής ενός ατόμου σε μια δεδομένη στιγμή.” Άλλοι λένε “Πώς μπορείς να προσδιορίσεις τον εαυτό σου; Είναι μάταιη προσπάθεια!”

Άλλοι εξυπνακίζουν με μεγαλειώδες ύφος. Γιατί υπάρχει το σύμπαν; Γιατί υπάρχει η γη; Γιατί υπάρχουν οι άνθρωποι; Ένας μεγάλος ζωγράφος για να ζωγραφίζει κι ένας μεγάλος μουσικοσυνθέτης για να συνθέτει μουσικά κομμάτια. Μα γιατί υπάρχουν άνθρωποι γενικά;

Ποιο, λοιπόν, τώρα, είναι το νόημα της ύπαρξης; Όχι της δικής σου ή της δικής μου! Μα της ύπαρξης γενικά. Κι εδώ έχουμε περιπλοκή στη σκέψη ή έχουμε την απλότητα της αναλογίας με το ρόδο (που όμως δεν ευσταθεί)!

Σίγουρα το ερώτημα γιατί υπάρχει το σύμπαν ή γιατί υπάρχουν άνθρωποι δεν αρκεί. Όπως δεν είναι λογική η διατύπωση του Σαρτρ “Ο άνθρωπος πρώτα από όλα υπάρχει, συναντά στη συνέχεια τον εαυτό του, ανεγείρεται στον κόσμο και μετά προσδιορίζει τον εαυτό του.”

Ποιος ακριβώς είναι ο “άνθρωπος” που τα κάνει αυτά όλα. Με άλλα λόγια, ποιος είναι ο άνθρωπος και ποιος ο εαυτός που θα συναντήσει και θα προσδιορίσει;

Εδώ υπάρχουν τουλάχιστον δυο οντότητες – ο άνθρωπος, ό,τι και αν είναι αυτός, και ο εαυτός του, ό,τι και αν είναι ετούτος ο εαυτός! Μα ξέρουμε πολύ καλά και από πολύ νωρίς πως υπάρχουν πολλοί εαυτοί, φωνακλάδες ή σιωπηλοί, φωτεινοί ή σκοτεινοί, δειλοί ή θαρραλέοι, θρασείς ή δόλιοι κλπ. Και όλοι λένε “εγώ” και για τη λίγη ώρα που διαρκούν διεκδικούν κυριότητα κι εξουσία. Μα είναι τόσο πρόσκαιροι. Γεννιούνται μια στιγμή κι εξαφανίζονται λίγο αργότερα καθώς μια νέα ισχυρότερη επιθυμία εμφανίζεται. Άλλοι ανασταίνονται μα μόνο για να ξαναπεθάνουν στην ανυπαρξία τους.

Το ερώτημα τώρα είναι: – Υπάρχει ένας εαυτός, κάτι, μια οντότητα, σταθερή και μόνιμη πέρα και πάνω από αυτόν τον κυκεώνα παροδικών υποκριτών;

Τι πραγματικά είναι ο άνθρωπος; Πώς υπάρχει; Ποια είναι η αληθινή φύση του;