Πριν το 1500 και παρότι τα μορφωμένα στρώματα στις Ευρωπαϊκές κοινωνίες γνώριζαν πως ο πλανήτης μας είναι μια σφαίρα, ο πολύς κόσμος πίστευε πως ήταν επίπεδος και, βέβαια, πως ήταν ακίνητος στο κέντρο του σύμπαντος και πως ο ήλιος περιφερόταν γύρω του. Υπάρχουν ακόμα και σήμερα πολλές και ίσως πιο ύπουλες και ίσως χειρότερες αντιλήψεις. Διότι διανοούμενοι, καθηγητές και άλλοι, τις διαιωνίζουν ή παράγουν και τις διασπείρουν με δημοσιεύσεις ή ομιλίες ή, τώρα, με αναρτήσεις στο Διαδίκτυο. Πολλοί δυστυχώς συναρπάζονται από εξωφρενικές και παράλογες αντιλήψεις και τις υποστηρίζουν παθιασμένα. Να ένα παράδειγμα (που παίρνω από άρθρο του Θ. Γεωργακόπουλου, Καθημερινή, 16/4/25) .
Τα παλιά τα χρόνια η ανθρωπότητα ήταν οργανωμένη σε μικρές ομάδες τροφοσυλλεκτών. Μετά ήρθε η αγροτική επανάσταση και οι πληθυσμοί άρχισαν να ζουν πιο μόνιμα σε συγκεκριμένες περιοχές και να δημιουργούν μεγαλύτερους οικισμούς. Αναπόφευκτα, ανέπτυξαν νέες μορφές διακυβέρνησης για να διοικηθούν και να επεκτείνουν την οικονομική τους δραστηριότητα. Χάρη σε αυτήν, την πολυπλοκότερη οργάνωση, κατάφεραν να πετύχουν την κατάκτηση της γνώσης και επίπεδα ευημερίας αδιανόητα για τους πρωτόγονους τροφοσυλλέκτες. Ετσι μάθαμε να πιστεύουμε ότι έγιναν τα πράγματα. Απλά και τακτοποιημένα, μια γραμμική και αναπόφευκτη πορεία από μια πρωτόγονη μορφή ύπαρξης, στην πιο «εξελιγμένη», «προηγμένη» και «πολιτισμένη» που μάθαμε μετά. Και τα δύο κυρίαρχα αφηγήματα περί αυτού θεωρούν αυτήν την πορεία αυτονόητη, και διαφέρουν μόνο ως προς επιμέρους χαρακτηριστικά της. Το ένα, που διατυπώθηκε από τον Ζαν Ζακ Ρουσό τον 18ο αιώνα, υποστηρίζει ότι εκείνες οι ομάδες τροφοσυλλεκτών που υπήρχαν παλιά, ζούσαν σε συνθήκες απόλυτης ισότητας και αθωότητας, σε αρμονία με τη φύση. Η οργάνωσή τους σε πιο μεγάλες δομές είχε και αρνητικές συνέπειες. Το άλλο αφήγημα, που προέρχεται από τον Τόμας Χομπς [βλ. Φιλ616: Thomas Hobbes], δίνει μια αρκετά διαφορετική εικόνα για τον πρωτόγονο άνθρωπο: σύμφωνα με αυτό, καθώς το ανθρώπινο είδος συνίσταται από εγωιστικά πλάσματα που κοιτάνε το ατομικό τους συμφέρον πάνω απ’ όλα, οι πρώτες κοινότητες ανθρώπων ζούσαν σε μια κατάσταση διαρκούς πολέμου μεταξύ τους. Η ανάπτυξη κρατών, βασιλιάδων, νόμων και δικαστηρίων προέκυψε από την ανάγκη να τιθασευτούν αυτά τα ταπεινά ένστικτα των πρωτόγονων ανθρώπων.
Η βασική, πλανερή αντίληψη είναι τονισμένη από μένα – μια μάλλον περιορισμένη και περιοριστική εικόνα. Αλλά εδώ και πέντε τουλάχιστο δεκαετίες, έρευνες και δημοσιεύσεις αμφισβητούν αυτήν τη βολική γραμμική πορεία και την υπονομεύουν. Υπάρχουν μερικές άλλες ανοησίες που εγκαταλήφθηκαν – όπως το ότι ως τις αρχές του 19ου αιώνα οι άνθρωποι πίστευαν πως ο κόσμος είχε δημιουργηθεί το 4000 πΧ και οι λαοί όλοι αρχικά μιλούσαν Εβραϊκά! Ο Θ. Γεωργακόπουλος αναφέρει μια πρόσφατη πολύ ανατρεπτική μελέτη.
Πρόσφατα διάβασα ένα γιγάντιο και πυκνό βιβλίο με τον πομπώδη τίτλο «The Dawn of Everything». Η αυγή των πάντων, λέει. ΟΚ. Οι συγγραφείς είναι δύο Ντέιβιντ, ο Γουένγκροου και ο Γκρέιμπερ, ένας αρχαιολόγος και ένας ανθρωπολόγος. Επιστήμονες, θα έλεγε κανείς, επιστημονικό και το βιβλίο τους…Tα ευρήματα και η θέση που υποστηρίζει έχουν βαθύτερες κοινωνικές και πολιτικές προεκτάσεις….
Οι συγγραφείς του βιβλίου κοιτάζουν τα πραγματικά ιστορικά δεδομένα, βεβαίως, και διαπιστώνουν ότι τίποτε από αυτά [= τις πλανερές αντιλήψεις που αναφέρθηκαν] δεν ισχύει. Περιγράφουν παραστατικά πώς η ανθρώπινη ιστορία ήταν πολύ πιο πλούσια, περιπετειώδης, συναρπαστική και γόνιμη από ό,τι η σημερινή δυτική ιντελιγκέντσια θεωρεί, και ότι ενδιαφέρουσες ιδέες για το πώς οι ανθρώπινες κοινωνίες μπορούν να ζουν ειρηνικά με ευτυχία και ευημερία είχαν διατυπωθεί πολύ πριν από τους Ελληνες φιλόσοφους ή τον διαφωτισμό….
Aνακαλύπτονται διαρκώς ευρήματα που αμφισβητούν το βασικό αφήγημα περί αγροτικής επανάστασης και αστικοποίησης. Ποιος έχτισε τα γιγάντια κτίρια του Γκεμπεκλί Τεπέ [ανατολική Τουρκία] το 9000 π.Χ.; Αφού οι άνθρωποι που ζούσαν εκεί τότε δεν ήταν αστικοποιημένοι αγρότες. Πώς είναι δυνατό παλαιότεροι πληθυσμοί, τροφοσυλλέκτες, ή άνθρωποι που ζούσαν σε διαφορετικά, υβριδικά μοντέλα, να έφτιαχναν τέτοια γιγάντια, μνημειώδη κατασκευάσματα; Υποτίθεται ότι τέτοια μνημεία μπορούσαν να χτίζουν μόνο εξελιγμένοι πολιτισμοί με βασιλιάδες, κεντρική διοίκηση, γραφειοκρατικούς μηχανισμούς και στρατούς…. Το Τεοτιχουακάν, μια πόλη που χτίστηκε ανάμεσα στο 100 μ.Χ και το 600 μ.Χ., είχε 100.000 κατοίκους και, από ό,τι φαίνεται, κυβερνιόταν χωρίς μονάρχες και ελίτ. Σύμφωνα με τις διαθέσιμες πηγές, γύρω στο 300 μ.Χ. εκεί είχε διαμορφωθεί κάτι σαν κολλεκτιβιστική διοίκηση της πόλης, χωρίς ηγεμόνες και άρχουσες τάξεις….
Το θέμα της ελευθερίας είναι στον πυρήνα του επιχειρήματος του βιβλίου. Άνθρωποι που ζούσαν σε εντελώς διαφορετικά συστήματα, λέει, απολάμβαναν ελευθερίες που για εμάς μοιάζουν αδιανόητες. Τρεις βασικές κοινωνικές ελευθερίες εντοπίζουν: 1) την ελευθερία να φεύγεις, να πηγαίνεις αλλού 2) την ελευθερία να αγνοείς ή να αψηφάς εντολές άλλων και 3) την ελευθερία να επινοείς εντελώς νέες κοινωνικές πραγματικότητες, ή να εναλάσσεσαι ανάμεσα σε διαφορετικές κοινωνικές πραγματικότητες. Στις κοινότητες της βόρειας Αμερικής, που επικαλούνται πολύ, ας πούμε, είχαν και τις τρεις ελευθερίες. Κι όταν μια κοινότητα έχει τις δύο πρώτες, δεν είναι δυνατό να υπάρξει «βασιλιάς» ή δυνάστης….
Το πιο ενδιαφέρον κομμάτι του βιβλίου είναι τα διάσπαρτα παραδείγματα από τις δομές οργάνωσης που είχαν διάφοροι λαοί, για τους οποίους υπάρχουν πλούσια στοιχεία. Οι Ναμπικγουάρα του Αμαζονίου, για παράδειγμα, κατά τη διάρκεια της εποχής των βροχών κατοικούσαν σε χωριά στην κορυφή λόφων και ασχολούνταν με τη γεωργία. Εκατοντάδες άνθρωποι ζούσαν μαζί. Όταν όμως η περίοδος των βροχών τελείωνε, διέλυαν τα χωριά και χωρίζονταν σε μικρότερες ομάδες που ζούσαν τροφοσυλλεκτικά. Στη δεύτερη περίοδο αναδείκνυαν «ηγέτες» που έδιναν εντολές, έλυναν διαφορές και καθοδηγούσαν τις μικρές ομάδες με αρκετά αυστηρό, ίσως και απολυταρχικό τρόπο. Στις βροχερές περιόδους, όμως, το μοντέλο της ηγεσίας άλλαζε. Οι ηγέτες «κέρδιζαν» την εύνοια των πολιτών εάν και εφόσον τους είχαν καθοδηγήσει καλά κατά τη διάρκεια της εποχής της τροφοσυλλογής και της περιήγησης και, ακόμα και έτσι, διοικούσαν πολύ πιο χαλαρά και συναινετικά στο χωριό. Επέλυαν διαφορές, φρόντιζαν τους αδύναμους ή τους αρρώστους, αλλά δεν έδιναν εντολές και κανένας δεν τους υπάκουε….
Οι φυλές της βόρειας Αμερικής, δε, είχαν και το επιπλέον ενδιαφέρον χαρακτηριστικό ότι γνώρισαν δυτικούς αποίκους, και είχαν την ευκαιρία να συγκρίνουν το δικό τους τρόπο ζωής με των νεοφερμένων. Οι Μίκμακ της Νόβα Σκόσια το 1600, όταν συνάντησαν τους Γάλλους απέκτησαν μια τρομακτικά αρνητική γνώμη. Τους θεωρούσαν αγροίκους, ζηλόφθονες και κακότροπους και τους έκανε ιδιαίτερα μεγάλη εντύπωση ότι δεν μοιράζονταν τον πλούτο και την τροφή, με αποτέλεσμα μέλη της κοινότητάς τους να πεινάνε – κάτι που τους φαινόταν αδιανόητο και απάνθρωπο. Την ίδια άποψη είχε μια άλλη φυλή, οι Γουέντατ, που δεν μπορούσαν να συλλάβουν πώς είναι δυνατό να υπάρχει κάτι που τους περιέγραψαν ότι υπάρχει στις γαλλικές πόλεις: ζητιάνοι. Οι Μοντανιέ-Νεσκάπι, λέει, θεωρούσαν ότι με τη γέννησή τους κερδίζουν την ελευθερία να μην υποτάσσονται σε κανέναν. Κορόιδευαν τους Γάλλους στρατιώτες επειδή φοβούνταν τους ανωτέρους τους, ενώ οι ίδιοι κορόιδευαν και αγνοούσαν τους δικούς τους, όταν το επέλεγαν. Οι Μοντανιέ-Νεσκάπι έβλεπαν τις ζωές των Γάλλων του 17ου αιώνα ως παρόμοιες με τις ζωές των σκλάβων. Αυτές οι φυλές δεν ήταν υποδειγματικές, ουτοπικές ειρηνικές κοινωνίες. Και εγκλήματα είχαν, και δυσκολίες. Απλά είχαν υιοθετήσει άλλες ιδέες και μεθόδους για να διαχειρίζονται την κοινή τους ζωή και να λύνουν τα κοινά τους προβλήματα. Κι αν και οι δυτικοί εισβολείς θεωρούσαν τους δικούς τους, «πολιτισμένους» τρόπους ως αυτονόητα καλύτερους, οι τρόποι των γηγενών δεν ήταν λιγότερο αποτελεσματικοί. Σε κάποια θέματα, δε, όπως η καταπολέμηση των ανισοτήτων και της φτώχειας, έμοιαζαν εμφανώς ανώτεροι….
Οι αυτόχθονες δεν επέτρεπαν σε κανέναν να περιέλθει σε κατάσταση φτώχειας ή πείνας. Κι όχι επειδή φοβούνταν τη φτώχεια οι ίδιοι, αλλά επειδή, όπως εξηγούσαν, έβρισκαν τη ζωή πολύ πιο ευχάριστη όταν κανένας δεν ζούσε σε μια κατάσταση απόλυτης δυστυχίας.
Αυτά και πολλά άλλα αξιοπρόσεχτα γεγονότα αναφέρει ο Θ. Γεωργακόπουλος.
Αυτά όλα συνηγορούν υπέρ της άποψης που συχνά παρουσιάζουμε σε δικά μας άρθρα, παρμένης από τη Βεδική Παράδοση, ότι ο χρόνος είναι μάλλον κυκλικός, ότι η απαρχή της δημιουργίας και της εμφάνισης του Ανθρώπου είναι άγνωστη και μάλλον δεν ισχύει το δαρβινικό μοντέλο της εξέλιξης, και ότι το ξεκίνημα είναι στη Χρυσή Εποχή το Sat ή Kŗta yuga όπου οι άνθρωποι είναι πολύ ανώτεροι και σταδιακά ξεπέφτουν προς τον εκφυλισμό και τη βαρβαρότητα της Σιδερένιας Εποχής ή του Kali yuga.
